Vào rạng sáng ngày 24 tháng 5, theo giờ Bắc Kinh, một thông báo gây chấn động toàn cầu – Tổng thống Mỹ Trump bất ngờ tuyên bố trên mạng xã hội rằng Mỹ và Iran “về cơ bản đã đạt được thỏa thuận”, và eo biển Hormuz sẽ được mở cửa theo đó. Tin tức này ngay lập tức khiến giá dầu thô tương lai quốc tế lao dốc, có lúc giảm hơn 10%, làm rung chuyển thị trường vốn toàn cầu. Tuy nhiên, ngay cả trước khi thỏa thuận được hoàn tất, phản ứng từ các bên đã rất khác nhau: Iran nhấn mạnh rằng họ sẽ tiếp tục “quản lý” eo biển, Israel tổ chức một cuộc họp khẩn cấp suốt đêm để bày tỏ sự bất mãn mạnh mẽ, và bản thân ông Trump để ngỏ câu hỏi với tuyên bố “50/50” – hoặc một thỏa thuận tốt đẹp hoặc một cuộc tấn công quy mô lớn chưa từng có.

Chỉ trong chưa đầy 18 giờ, tình hình ở Trung Đông đã bước sang một bước ngoặt đầy kịch tính. Bài viết này tóm tắt những diễn biến mới nhất từ mọi phía.

I. Một tia hy vọng le lói cho một thỏa thuận? Thông báo gây chấn động của Trump vào đêm khuya.

Sáng sớm ngày 24 tháng 5 theo giờ Bắc Kinh (chiều ngày 23 tháng 5 theo giờ miền Đông), Tổng thống Mỹ Trump đăng tải trên mạng xã hội rằng Mỹ và Iran về cơ bản đã đạt được thỏa thuận, với các chi tiết cuối cùng sẽ được công bố sớm. Ông Trump cho biết ông vừa điện đàm với các nhà lãnh đạo của Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Jordan, Bahrain và Tham mưu trưởng Quân đội Pakistan Munir, chủ yếu thảo luận về vấn đề Iran và một "bản ghi nhớ về hòa bình". Ông cũng đặc biệt đề cập rằng cuộc điện đàm của ông với Thủ tướng Israel Netanyahu "cũng thành công".

Ông Trump đã nhiều lần thể hiện thái độ tích cực. Trước đó cùng ngày, trong một cuộc phỏng vấn qua điện thoại với đài CBS, ông nói rằng Mỹ và Iran "rất gần" đạt được thỏa thuận, và "mọi thứ đang tốt hơn mỗi ngày". Ông bày tỏ sự tin tưởng rằng một thỏa thuận cuối cùng sẽ ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân và đảm bảo việc "xử lý thỏa đáng" uranium làm giàu của Iran. Tuy nhiên, trong một cuộc phỏng vấn với Axios, ông lại để ngỏ khả năng xảy ra kết quả - khả năng đạt được thỏa thuận và nối lại các hoạt động quân sự là "khoảng 50/50", và ông có thể quyết định vào ngày 24 liệu có nối lại các hoạt động quân sự hay không.

Tuyên bố mới nhất của Trump gửi đi một tín hiệu rõ ràng: các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran đang ở thời điểm then chốt, một thỏa thuận có thể sắp đạt được, nhưng cuộc chiến còn lâu mới kết thúc.

Điều đáng chú ý là Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cũng đã xác nhận trong chuyến thăm Ấn Độ cùng ngày rằng các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran đang "tiến triển tốt", và nhắc lại lập trường của Mỹ: Iran không được sở hữu vũ khí hạt nhân, phải giao nộp uranium được làm giàu cao, và không được thu phí đối với các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Ông Rubio cũng nhấn mạnh rằng ông Trump "luôn ưu tiên giải quyết các vấn đề thông qua đàm phán ngoại giao", nhưng không loại trừ "giải quyết các vấn đề bằng bất kỳ phương tiện nào".

II. Phản hồi của Iran: Eo biển mở không đồng nghĩa với việc được tự do đi lại

Đáp lại tuyên bố của Trump về một "thỏa thuận cơ bản", phản ứng của Iran vừa thận trọng vừa rõ ràng. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, Baghae, tuyên bố vào ngày 23 rằng sau nhiều tuần đối thoại, "quan điểm của cả Iran và Mỹ đang tiến triển theo hướng nhất quán hơn", và hai bên hiện đang ở giai đoạn cuối cùng để hoàn thiện bản ghi nhớ. Ông Baghae nhấn mạnh rằng trọng tâm hiện tại của các cuộc đàm phán chỉ là chấm dứt "cuộc chiến tranh áp đặt" này, và vấn đề hạt nhân sẽ không được thảo luận sâu rộng vào thời điểm hiện tại. Các yêu cầu cốt lõi của Iran, chẳng hạn như việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ và việc thả các tài sản bị đóng băng, đã được ghi rõ ràng trong 14 điều khoản của bản ghi nhớ.

Điều thực sự thu hút sự chú ý của quốc tế là lập trường của Iran về eo biển Hormuz. Theo hãng thông tấn Fars của Iran, tuyên bố của Trump rằng eo biển Hormuz sẽ được "mở cửa" là "chưa đầy đủ". Ngay cả khi đạt được thỏa thuận, eo biển Hormuz vẫn sẽ tiếp tục được Iran "quản lý". Mặc dù Iran đã đồng ý khôi phục số lượng tàu thuyền được phép đi qua về mức trước chiến tranh, điều này không có nghĩa là eo biển sẽ trở lại trạng thái "tự do đi lại" như trước chiến tranh. Việc quản lý eo biển, lập kế hoạch tuyến đường, thời gian đi lại và quyền cấp phép vẫn hoàn toàn nằm trong tay Iran.

Trong cuộc gặp với Tham mưu trưởng Quân đội Pakistan, Munir, Tổng thống Iran Peshmenid tuyên bố rằng Iran chỉ đang tìm cách khôi phục các quyền hợp pháp và chính đáng của mình, nhưng kinh nghiệm đàm phán với Hoa Kỳ trong quá khứ là lời cảnh báo rằng Iran phải hết sức thận trọng. Chủ tịch Quốc hội Iran Ghalibaf đã có giọng điệu mạnh mẽ hơn, chỉ trích mạnh mẽ Hoa Kỳ vì "thiếu liêm chính", nhấn mạnh rằng Iran không thể tin tưởng Hoa Kỳ và cảnh báo rằng Iran sẵn sàng đáp trả nếu các cuộc đàm phán thất bại.

III. Nỗi lo lắng của Israel: "Đồng minh" bị loại trừ

Trên bàn cờ đàm phán giữa Mỹ và Iran, Israel có lẽ là bên bất an nhất. Tối ngày 23 tháng 5 theo giờ địa phương, Thủ tướng Israel Netanyahu đã khẩn trương triệu tập cuộc họp với các lãnh đạo của tất cả các đảng trong liên minh cầm quyền và người đứng đầu các cơ quan an ninh để thảo luận cụ thể về thỏa thuận đang được đàm phán giữa Mỹ và Iran. Israel lo ngại rằng các điều khoản của thỏa thuận "rất bất lợi cho Israel". Truyền thông địa phương bình luận rằng Israel về cơ bản đã bị đẩy ra khỏi "buồng lái" và xuống "hạng phổ thông", không còn quyền quyết định nào.

Nỗi lo lắng này không phải là không có cơ sở. Tổng thống Iran Peshchiyan, khi nói về tình hình, đã thẳng thắn tuyên bố rằng chế độ Israel là "lực lượng duy nhất đang cố gắng đạt được lợi ích riêng bằng cách gây chiến". Tham mưu trưởng quân đội Pakistan, Munir, cũng bày tỏ sự chỉ trích mạnh mẽ đối với lập trường của Israel: "Lợi ích của Israel được xây dựng trên xung đột và chia rẽ giữa người Hồi giáo trong khu vực. Israel nuôi dưỡng lòng thù địch sâu sắc đối với bất kỳ ai cố gắng dập tắt xung đột và giải quyết khủng hoảng; họ hoàn toàn không có ý định thiết lập ổn định và an ninh trong khu vực."

Trong khi đó, cuộc đối đầu quân sự giữa Iran và Israel vẫn tiếp diễn trên chiến trường. Israel đã hứng chịu một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái từ Lebanon ở biên giới phía bắc, khiến một binh sĩ Israel thiệt mạng. Điều làm gia tăng lo ngại cho Israel là sự cạn kiệt nhanh chóng các loại đạn dược phòng không của nước này – các báo cáo cho thấy chỉ trong 16 ngày kể từ khi xung đột bùng nổ, Israel đã sử dụng hơn 81% tên lửa đánh chặn Arrow-2 và Arrow-3 để đánh chặn các tên lửa tầm xa của Iran, và lượng dự trữ còn lại dự kiến chỉ đủ dùng trong vài ngày. Iran cũng đã hình thành một thế gọng kìm với Hezbollah ở Lebanon và phiến quân Houthi ở Yemen, tạo ra một cuộc tấn công đa mũi khiến Israel bị áp đảo.

IV. Vị thế tế nhị của các quốc gia vùng Vịnh

Thái độ của các quốc gia vùng Vịnh trong các cuộc đàm phán này cũng đáng chú ý. Khi công bố tiến trình của thỏa thuận, ông Trump đã đặc biệt đề cập rằng ông đã nói chuyện với các nhà lãnh đạo của một số quốc gia vùng Vịnh, bao gồm Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar và Bahrain, và đã đưa các quốc gia này vào danh sách các bên tham gia "Bản ghi nhớ về hòa bình".

Tuy nhiên, theo các nguồn tin từ Ả Rập Xê Út, Iran đã đệ trình hai đề xuất lên các nhà trung gian hòa giải Pakistan, đề nghị mở cửa eo biển Hormuz để đổi lấy sự bồi thường từ phía Mỹ, và yêu cầu thảo luận về các lệnh trừng phạt và việc đóng băng quỹ trước khi bất kỳ thỏa thuận nào được ký kết. Yêu cầu này rõ ràng đã chạm đến điểm nhạy cảm của các quốc gia vùng Vịnh - các báo cáo truyền thông cho thấy Bahrain, Kuwait, Qatar, Ả Rập Xê Út, UAE và các quốc gia vùng Vịnh khác cùng nhau phản đối việc Iran thành lập cái gọi là "Cơ quan quản lý eo biển vùng Vịnh Ba Tư" và việc ban hành các thông báo hàng hải liên quan. Eo biển Hormuz vừa là con bài mặc cả chiến lược của Iran vừa là huyết mạch cho các nước xuất khẩu dầu mỏ vùng Vịnh; cuộc đấu tranh giành quyền quản lý eo biển này còn lâu mới kết thúc.

V. Giá dầu sụp đổ: Thị trường phản ứng bằng hành động.

Ngay sau khi Trump tuyên bố đã đạt được "thỏa thuận cơ bản", thị trường vốn quốc tế đã phản ứng một cách trực tiếp nhất.

Vào rạng sáng ngày 24 tháng 5 theo giờ Bắc Kinh, giá dầu thô kỳ hạn quốc tế đã giảm mạnh trên thị trường xám. Cả thị trường dầu thô New York và Brent đều chứng kiến sự sụt giảm mạnh, có thời điểm vượt quá 10%. Giá dầu thô WTI kỳ hạn giảm xuống mức thấp nhất là 88 USD/thùng, trong khi giá đóng cửa ngày thứ Sáu là 97 USD/thùng. Dự kiến sẽ có một khoảng giảm mạnh khi mở cửa vào thứ Hai (ngày 25 tháng 5). Điều này phản ánh trực tiếp kỳ vọng mạnh mẽ của thị trường về việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz – xét cho cùng, khoảng một phần năm lượng vận chuyển dầu toàn cầu phụ thuộc vào tuyến đường thủy này, và việc phong tỏa eo biển là một trong những lý do chính hỗ trợ giá dầu ở mức cao.

Tuy nhiên, sự lạc quan của thị trường vẫn còn rất bấp bênh. Như một số nhà phân tích đã chỉ ra, nếu cuối cùng ông Trump quyết định "tiếp tục hành động quân sự chống lại Iran" thay vì "ký kết một thỏa thuận", giá dầu có thể sẽ phục hồi mạnh mẽ hơn. Sự biến động của địa chính trị đồng nghĩa với việc cuộc hành trình đầy thăng trầm trên thị trường dầu mỏ này có thể còn lâu mới kết thúc.

VI. Các biến số trên chiến trường: "Bức tường ngầm" của Iran và cuộc chiến tranh tiêu hao ở Biển Đỏ

Bên cạnh cuộc đấu tranh quyền lực tại bàn đàm phán, tình hình thực tế trên chiến trường càng làm gia tăng thêm sự bất ổn cho toàn cục.

Theo các đánh giá tình báo mật, bất chấp cường độ đáng kinh ngạc của các cuộc tấn công của Mỹ, năng lực quân sự của Iran vẫn chưa bị phá hủy. Trong thời gian ngừng bắn ngắn ngủi 30 ngày, khoảng 90% các cơ sở phóng tên lửa ngầm của Iran đã hoạt động trở lại. Trong số 33 địa điểm phóng tên lửa phân bố dọc theo eo biển Hormuz, ít nhất 30 địa điểm vẫn trong tình trạng báo động cao, và 70% bệ phóng di động đã hoạt động trở lại. Mấu chốt nằm ở "Vạn Lý Trường Thành" ngầm được Iran xây dựng công phu trong nhiều thập kỷ – các căn cứ tên lửa ngầm đạt độ sâu từ 300 đến 500 mét, được bảo vệ bởi một lớp đá granit tự nhiên dày từ 50 đến 100 mét, khiến ngay cả bom xuyên hầm của Mỹ, có thể xuyên sâu tới 60 mét, cũng hầu như không hiệu quả.

Trong khi đó, chiến trường ở Biển Đỏ cũng đang tác động đáng kể đến tình hình chung. Các cuộc tấn công của lực lượng Houthi vào các tàu buôn phương Tây tiếp tục leo thang, chỉ riêng trong tuần này đã có ba vụ tấn công thành công. Lực lượng Houthi đang sử dụng một máy bay không người lái chỉ trị giá vài chục nghìn đô la để buộc quân đội Mỹ phải phóng một tên lửa phòng không trị giá 4 triệu đô la; cuộc chiến tranh tiêu hao mất cân bằng nghiêm trọng này đang gây ra nhiều khó khăn cho quân đội Mỹ, với chi phí hoạt động hàng ngày lên tới gần 1 tỷ đô la. 60% tàu sân bay đang hoạt động của quân đội Mỹ đã được triển khai đến Trung Đông, nhưng họ vẫn không thể kiểm soát được cuộc khủng hoảng an ninh ở các tuyến đường vận chuyển trên Biển Đỏ - ngay cả một tàu sân bay chạy bằng năng lượng hạt nhân trị giá hàng chục tỷ đô la cũng không dám đi vào eo biển Bab el-Mandeb hẹp chỉ rộng 3 km.

Những cảnh tượng thực tế trên chiến trường này, đến lượt mình, ảnh hưởng sâu sắc đến các cuộc đàm phán. Iran không ở trong thế yếu cầu xin ngừng bắn, mà đang nắm giữ đủ đòn bẩy để khiến các đối thủ phải cảnh giác.

VII. Sự bất định của tình hình: 72 giờ tới sẽ quyết định tương lai

Dựa trên các tuyên bố từ tất cả các bên, các cuộc đàm phán hiện đã bước vào giai đoạn cuối cùng quan trọng nhất. Nỗ lực hòa giải của Tham mưu trưởng Quân đội Pakistan đã được tất cả các bên mô tả là "tiến triển đáng khích lệ", đưa Iran và Mỹ tiến gần hơn một bước đến việc đạt được sự hiểu biết chung. Iran tuyên bố sẽ theo dõi sát sao các diễn biến trong ba đến bốn ngày tới. Ông Trump sẽ đưa ra quyết định cuối cùng sau cuộc gặp với nhóm đàm phán vào ngày 24 - liệu có ký kết thỏa thuận hay nối lại các hoạt động quân sự.

Cuộc xung đột ở Trung Đông kéo dài gần ba tháng này đang ở một bước ngoặt quan trọng. Hai cánh cửa, một dẫn đến hòa bình và một dẫn đến chiến tranh, cùng lúc đang mở. Đánh giá "50/50" của Trump có thể là một mô tả khách quan về thực tế hoặc chỉ đơn thuần là một màn trình diễn chính trị được tính toán kỹ lưỡng.

Cả thế giới sẽ dõi theo sát sao trong 72 giờ tới.

Câu hỏi thường gặp (tổng cộng 5 câu hỏi)

Câu hỏi 1: Một mặt, ông Trump nói rằng "đã đạt được thỏa thuận cơ bản", nhưng mặt khác, ông lại bỏ qua khả năng nối lại các hoạt động quân sự với tuyên bố "50/50". Rốt cuộc thì chuyện gì đang xảy ra?

A: Đây là chiến lược đàm phán "áp lực tối đa" điển hình theo kiểu Trump. Ông ta đồng thời đưa ra cả khả năng "đàm phán thành công" và khả năng "chiến tranh", cho Iran hy vọng dỡ bỏ lệnh trừng phạt và chấm dứt xung đột, đồng thời sử dụng các mối đe dọa quân sự để buộc Iran phải nhượng bộ tối đa về các điều khoản then chốt. Hiện tại, bất đồng cốt lõi giữa hai bên nằm ở chỗ: Iran yêu cầu dỡ bỏ tất cả các lệnh trừng phạt và thả các tài sản bị đóng băng, trong khi Mỹ muốn Iran trước tiên hạn chế các hoạt động hạt nhân, giao nộp uranium làm giàu và đảm bảo rằng eo biển Hormuz không nằm dưới sự kiểm soát của Iran về lâu dài. Đánh giá "50/50" của Trump vừa nhằm gây áp lực lên Iran vừa để dành phương án dự phòng "chiến tranh nếu đàm phán thất bại".

Câu hỏi 2: Iran đã đồng ý mở cửa eo biển Hormuz, vậy tại sao nước này vẫn nhấn mạnh rằng eo biển này sẽ tiếp tục được Iran "quản lý"? Sự khác biệt thực sự giữa hai tuyên bố này là gì?

A: Sự khác biệt là rất đáng kể. Cái gọi là "mở cửa" của Iran không có nghĩa là khôi phục lại quy chế "tự do đi lại" như trước chiến tranh, mà là "khôi phục số lượng tàu được phép đi qua về mức trước chiến tranh" - quyền cho phép đi qua, lập kế hoạch tuyến đường, thời gian và phương pháp đi qua vẫn hoàn toàn nằm dưới sự kiểm soát của Iran. Điều này có nghĩa là, về mặt lý thuyết, bất kỳ tàu nào muốn đi qua eo biển Hormuz vẫn cần sự chấp thuận từ quân đội Iran hoặc phải báo cáo cho Iran. Động thái của Iran cho phép nước này vừa đảm bảo việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ bằng cách "mở cửa eo biển" vừa duy trì đòn bẩy chiến lược để siết chặt kiểm soát điểm nghẽn này bất cứ lúc nào trong tương lai - một cách tiếp cận thực sự "một mũi tên trúng hai đích".

Câu hỏi 3: Tại sao Israel lại phản ứng mạnh mẽ như vậy đối với thỏa thuận này, thậm chí còn triệu tập một cuộc họp an ninh khẩn cấp?

A: Mối quan ngại cốt lõi của Israel gồm hai điểm. Thứ nhất, một khi các lệnh trừng phạt đối với Iran được nới lỏng, hàng trăm tỷ đô la có thể chảy ngược trở lại mỗi năm. Số tiền này có thể được sử dụng để hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm xung quanh Israel, chẳng hạn như Hezbollah ở Lebanon và Houthi ở Yemen, có khả năng kéo dài và leo thang các mối đe dọa an ninh mà Israel phải đối mặt. Thứ hai, thỏa thuận hiện tại không giải quyết triệt để vấn đề hạt nhân. Khả năng hạt nhân và chương trình tên lửa đạn đạo của Iran hầu như không bị ảnh hưởng và chỉ được đưa ra thảo luận trong "giai đoạn tiếp theo". Israel tin rằng mối đe dọa hạt nhân của Iran chưa thực sự bị loại bỏ, mà chỉ tạm thời bị đóng băng. Điều khiến Israel bất mãn hơn nữa là họ hầu như không có tiếng nói nào trong suốt quá trình đàm phán, cảm thấy bị "phản bội" bởi Hoa Kỳ.

Câu hỏi 4: Tại sao các quốc gia vùng Vịnh (Ả Rập Xê Út, UAE, v.v.) cùng nhau phản đối việc Iran thành lập "Chính quyền eo biển Ba Tư"?

A: Eo biển Hormuz là huyết mạch của vận chuyển dầu mỏ toàn cầu, với khoảng một phần năm lượng dầu thô tiêu thụ hàng ngày của các quốc gia vùng Vịnh đi qua đây. Nếu Iran thành công trong việc thiết lập "Chính quyền eo biển", họ sẽ giành được quyền kiểm soát hợp pháp đối với eo biển – không chỉ có thể thu phí và thực thi kiểm soát hàng hải, mà còn có thể điều chỉnh các quy tắc hàng hải theo ý muốn của mình. Việc xuất khẩu năng lượng của các quốc gia vùng Vịnh như Ả Rập Xê Út và UAE sẽ chịu sự kiểm soát của Iran trong một thời gian dài. Do đó, các quốc gia vùng Vịnh thích duy trì hiện trạng "quyền đi lại trên thực tế" hơn là chứng kiến Iran thể chế hóa và bình thường hóa sự kiểm soát của mình thông qua các thỏa thuận quốc tế.

Câu hỏi 5: Giá dầu quốc tế sẽ tiếp tục giảm hay có khả năng phục hồi?

A: Trong ngắn hạn, giá dầu vẫn chịu áp lực giảm, nhưng rủi ro biến động cực kỳ cao. Nếu ông Trump cuối cùng quyết định ký thỏa thuận vào ngày 24 và hoạt động vận tải đường thủy quy mô lớn ở eo biển Hormuz thực sự được nối lại, giá dầu sẽ tiếp tục xu hướng giảm. Tuy nhiên, nếu ông Trump cuối cùng chọn "khởi động lại các hoạt động quân sự", giá dầu có khả năng phục hồi nhanh chóng trong ngắn hạn, thậm chí vượt qua các mức cao trước đó. Cũng có một kịch bản trung gian - ngay cả khi thỏa thuận được ký kết, nếu Iran khăng khăng yêu cầu các công ty vận tải biển từ tất cả các quốc gia phải báo cáo trước cho họ, hiệu quả vận tải thực tế có thể thấp hơn nhiều so với kỳ vọng của thị trường, trong trường hợp đó giá dầu cũng sẽ chứng kiến sự phục hồi điều chỉnh. Quyết định cuối cùng trong 72 giờ tới sẽ quyết định liệu giá dầu tiếp tục sụp đổ hay đảo chiều và tăng vọt.