Vào thứ Ba (ngày 17 tháng 3 năm 2026), Bộ trưởng Quốc phòng Israel, Israel Katz, đã long trọng tuyên bố trước công chúng rằng Ali Larijani, thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao của Iran, đã thiệt mạng trong một cuộc không kích của Israel vừa xảy ra đêm hôm trước.



Cho đến nay, tuyên bố này vẫn chưa được chính quyền Iran chính thức xác nhận cũng như chưa được chứng minh bằng bằng chứng xác thực từ các nguồn độc lập bên thứ ba. Toàn bộ sự việc vẫn nằm trong vùng xám đầy nghi vấn và không rõ ràng.

Nếu một điều phối viên cấp cao như vậy thực sự "từ chức" khỏi vị trí trung tâm quyền lực của Iran, liệu có sự thay đổi đáng kể nào trong logic chính sách tổng thể của Iran? Cộng đồng quốc tế, đặc biệt là thị trường tài chính, sẽ diễn giải và phản ứng như thế nào trước sự thay đổi tiềm năng này?

Từ góc nhìn dài hạn hơn, nếu ông Larijani thực sự "rời khỏi vũ đài", điều đó không nhất thiết có nghĩa là chính sách đối ngoại của Iran sẽ ngay lập tức thay đổi hoàn toàn, nhưng rất có thể cơ chế hoạt động vốn tương đối dễ kiểm soát và được quản lý tốt trước đây sẽ bắt đầu trở nên khó đoán và khó kiểm soát hơn.

Larijani: Một vai trò độc đáo trong việc "kiểm soát nhịp điệu"

Trong cấu trúc quyền lực phức tạp của Iran, Ali Larijani chưa bao giờ chỉ đơn thuần là một người "cứng rắn" hay "ôn hòa". Sự nghiệp chính trị của ông trải dài trên nhiều lĩnh vực quan trọng, bao gồm hệ thống tình báo an ninh, đi đầu trong các cuộc đàm phán hạt nhân và lập pháp quốc hội. Từ trước và sau các cuộc đàm phán thỏa thuận hạt nhân Iran, ông luôn hiện diện ở giao điểm của các vòng tròn ra quyết định cốt lõi.

Lý lịch độc đáo này khiến ông giống một "nhân vật then chốt" kết nối các khối quyền lực khác nhau hơn là người phát ngôn cho một phe phái duy nhất. Trên mặt trận đối ngoại, ông gửi tín hiệu thông qua các kênh ngoại giao chính thức, các cuộc liên lạc không chính thức phía sau hậu trường, và thậm chí cả truyền thông, cho phép cộng đồng quốc tế hiểu sơ bộ về các lằn ranh đỏ và giới hạn của Iran, từ đó tránh được những tính toán sai lầm và leo thang xung đột. Trên mặt trận trong nước, ông đóng vai trò "chất bôi trơn" khéo léo giữa các nhà bảo thủ cứng rắn, các cơ quan an ninh và chính quyền.

Điều này cho phép các chính sách của Iran duy trì lập trường cứng rắn đối ngoại mà không bị vượt tầm kiểm soát hoặc tiến triển một cách liều lĩnh trong quá trình thực hiện. Nói cách khác, giá trị thực sự của Larijani không nằm ở lập trường cực đoan cá nhân của ông, mà ở khả năng giúp toàn bộ hệ thống "kiểm soát nhịp độ".

Ông ấy giống như một nhạc trưởng dày dạn kinh nghiệm, có khả năng duy trì sự cân bằng giữa các bè khác nhau mà không làm mất đi sự hài hòa ngay cả trong điều kiện áp lực cao và xung đột. Khả năng này đặc biệt có giá trị trong bối cảnh căng thẳng đang diễn ra ở Trung Đông và áp lực bên ngoài ngày càng gia tăng.

Khi vị trí này bị bỏ trống, tác động có thể không thể hiện ngay lập tức ở việc chính sách trở nên "cứng rắn" hay "mềm mỏng" hơn, mà thay vào đó, toàn bộ quy trình ra quyết định sẽ bắt đầu cho thấy những dấu hiệu bất ổn hoặc thậm chí là sự phân mảnh.

Những ngày tiếp theo: một "giai đoạn quan sát" quan trọng.

Nhìn vào thông tin công khai từ ngày 15 đến 17 tháng 3, quả thực đã có một số điều chỉnh tinh tế đáng chú ý trong các tuyên bố đối ngoại của Iran. Trước khi tin đồn về vụ tấn công Larijani xuất hiện, các tuyên bố công khai của ông tương đối nhất quán và thống nhất cao độ, với một chủ đề chính rõ ràng nổi lên—một phản ứng mạnh mẽ nhưng vẫn chừa chỗ cho các động thái chiến lược.

Sau khi tin tức được đưa ra, truyền thông nhà nước Iran chủ yếu truyền tải thông tin, và cơ quan ra quyết định cao nhất vẫn chưa đưa ra một tuyên bố đối ngoại thống nhất mới. Ví dụ, mặc dù lập trường tổng thể trong các tuyên bố công khai của Mojtaba Khamenei và Bộ trưởng Ngoại giao mới được bổ nhiệm Abbas Araghchi về cơ bản không thay đổi, nhưng tốc độ, trọng tâm và tính cấp bách trong các phát ngôn của họ có vẻ khác so với trước đây.

Mức độ thay đổi này vẫn khó có thể đưa ra bất kỳ kết luận chắc chắn nào. Trong một môi trường đầy xung đột, việc lan truyền thông tin bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như cân nhắc về an ninh, chu kỳ phối hợp nội bộ, và thậm chí cả việc kiểm soát thông tin có chủ đích. Sự phân tán thông tin trong ngắn hạn có thể do lý do kỹ thuật hoặc thủ tục, hoặc đó có thể là một sự sắp xếp chiến lược được thực hiện có chủ ý bởi các nhân sự cấp cao để tránh tiết lộ ý đồ của họ quá sớm trong thời điểm bất ổn.

Một cách tiếp cận thận trọng và hợp lý hơn là coi vài ngày tới như một "giai đoạn quan sát" quan trọng. Nếu các quan chức Iran cho thấy sự trở lại nhanh chóng với một khuôn khổ thống nhất và mạch lạc, điều đó cho thấy cơ chế ra quyết định đang hoạt động bình thường và sự phối hợp nội bộ không bị ảnh hưởng về cơ bản. Ngược lại, nếu sự phân mảnh này tiếp diễn hoặc thậm chí gia tăng, điều đó thực sự đòi hỏi sự cảnh giác cao độ và việc đánh giá lại sự không chắc chắn xung quanh định hướng chính sách của Iran.

Thị trường bắt đầu giao dịch dựa trên logic của "sự không chắc chắn".

Trái ngược với phản ứng thận trọng và kiềm chế ở cấp độ phân tích chính trị, thị trường tài chính đã phản ứng trực tiếp và nhanh chóng hơn nhiều. Sau khi tin tức được công bố, giá dầu quốc tế ngay lập tức tăng vọt: Giá dầu Brent giao kỳ hạn đã chạm mức cao kỷ lục 106 đô la một thùng, và giá dầu WTI nhanh chóng leo lên 96 đô la một thùng.

Mặc dù giá sau đó đã giảm do chốt lời và các yếu tố khác, nhưng nhìn chung giá vẫn cao hơn đáng kể so với mức trước xung đột. Điều đáng chú ý là đợt tăng giá dầu này không hoàn toàn dựa trên logic truyền thống về phía cung ứng, đó là nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu của Iran. Chính xác hơn, thị trường đang giao dịch dựa trên một yếu tố sâu xa hơn—liệu tình hình trong tương lai có trở nên khó dự đoán hơn nữa hay không.

Nói cách khác, sự chú ý của các nhà đầu tư đang âm thầm chuyển từ "liệu nguồn cung có thực sự bị cắt đứt hay không" sang "liệu hệ thống ra quyết định chính sách của Iran có thể duy trì ổn định hay không".

Sự thay đổi này thể hiện rất rõ ở cấp độ giao dịch: một số quỹ phòng hộ vĩ mô và nhà đầu tư tổ chức đã bắt đầu nâng cao kỳ vọng về giá dầu trung bình dài hạn, phản ánh rõ ràng mức phí bảo hiểm rủi ro địa chính trị cao hơn; đồng thời, các quỹ đầu cơ ngắn hạn đang tập trung nhiều hơn vào các kịch bản rủi ro cực đoan, chẳng hạn như xung đột lan rộng dẫn đến gián đoạn vận chuyển kéo dài ở eo biển Hormuz, phản ứng dây chuyền giữa các đồng minh trong khu vực, và thậm chí là sự gián đoạn rộng hơn đối với chuỗi cung ứng năng lượng.

Hai hướng phân nhánh chính sách khả thi cùng tồn tại

Nếu tạm thời giả định rằng ông Larijani thực sự đã từ chức khỏi vị trí chủ chốt của mình, thì hướng đi chính sách tương lai của Iran nhiều khả năng sẽ phân nhánh hơn là đi theo một con đường duy nhất, rõ ràng. Đây chính là điểm phức tạp nhất của tình hình hiện tại và là thử thách lớn nhất đối với khả năng phán đoán của thế giới bên ngoài.

Khả năng thứ nhất có thể xảy ra là do sự suy giảm năng lực phối hợp cốt lõi, quyền lực sẽ tập trung vào tay một bên duy nhất, có lẽ là bên quyết đoán hơn, dẫn đến tốc độ ra quyết định nhanh hơn. Điều này có thể kéo dài căng thẳng khu vực một cách giả tạo và làm tăng nguy cơ xung đột lan rộng. Theo kịch bản này, thị trường sẽ phải đối mặt với áp lực định giá rủi ro dài hạn và mang tính cấu trúc hơn.

Con đường khả thi thứ hai hoàn toàn trái ngược: chính vì thiếu một nhân vật chủ chốt có khả năng xử lý việc phối hợp phức tạp giữa nhiều bên, những người ra quyết định sẽ có xu hướng chủ động giảm bớt sự phức tạp của quá trình ra quyết định, tránh mất kiểm soát hoàn toàn thông qua lập trường giảm leo thang, các kênh giao tiếp gián tiếp, hoặc thậm chí là kiềm chế chiến lược. Theo con đường này, mặc dù sự bất ổn ngắn hạn vẫn còn, nhưng rủi ro trung và dài hạn thực tế có thể được giảm thiểu.

Hai con đường này có những hệ quả hoàn toàn khác nhau đối với giá dầu, tỷ giá hối đoái, tài sản khu vực và thậm chí cả chuỗi cung ứng toàn cầu. Do đó, vấn đề then chốt hiện nay không phải là "con đường nào chắc chắn sẽ xảy ra", mà là liệu hệ thống ra quyết định lâu đời của Iran có đang âm thầm chuyển từ trạng thái "vẫn có thể phối hợp hiệu quả" sang giai đoạn mới "ngày càng khó đoán" hay không.

Kết luận: Một quá trình đầy rẫy các biến số

Với thông tin vẫn chưa đầy đủ và sự thật chưa được phơi bày, những tin đồn về vụ tấn công Larijani dường như chỉ là một "nguyên nhân" bất ngờ hơn là một kết luận cuối cùng. Điều này nhắc nhở chúng ta rằng sự phức tạp của tình hình Trung Đông vượt xa những gì có thể được tóm tắt bằng một sự kiện duy nhất.

Hai đến ba ngày tới sẽ là giai đoạn quan sát then chốt: Liệu Iran có thể nhanh chóng khôi phục một diễn ngôn đối ngoại ổn định, thống nhất và nhất quán? Liệu một cơ chế phối hợp mới có xuất hiện ở cấp cao nhất để lấp đầy bất kỳ khoảng trống tiềm tàng nào? Những tín hiệu trực tiếp này sẽ có giá trị hơn bất kỳ suy đoán nào.

Vào lúc 20:10 giờ Bắc Kinh, giá dầu thô WTI đang giao dịch ở mức 96,03 USD/thùng, tăng 2,71%.