Các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran, vốn thu hút sự chú ý đáng kể của quốc tế, gần đây lại gặp phải một trở ngại khác. Mặc dù hai bên đã duy trì một thỏa thuận ngừng bắn mong manh kể từ đầu tháng Tư, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã công khai tuyên bố hôm thứ Ba (26 tháng 5) rằng việc đạt được một thỏa thuận cuối cùng với Iran vẫn có thể mất vài ngày. Trong khi đó, quân đội Mỹ đã tiến hành một loạt các cuộc không kích mới vào thứ Hai (sáng sớm thứ Ba theo giờ Bắc Kinh), làm phức tạp thêm tình hình vốn đã phức tạp ở Trung Đông. Bài viết này sẽ phân tích toàn diện bối cảnh và diễn biến của các sự kiện hiện tại, bắt đầu từ những tuyên bố mới nhất của Mỹ, chi tiết về các hoạt động quân sự, phản ứng của Iran và các bất đồng chính như vấn đề hạt nhân và việc đi qua eo biển Hormuz.

I. Tuyên bố mới nhất của Rubio: "Cánh cửa ngoại giao chưa khép lại, nhưng 'các phương pháp khác' cũng đang được xem xét."

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói với các phóng viên trên máy bay đến Jaipur, Ấn Độ, rằng mặc dù đã đạt được "nội dung khá vững chắc" tại bàn đàm phán, nhưng vẫn cần vài ngày để hoàn tất thỏa thuận. Ông nhấn mạnh rằng Hoa Kỳ đã tạo mọi cơ hội để các biện pháp ngoại giao thành công, nhưng đồng thời, Mỹ cũng không loại trừ khả năng xử lý quan hệ với Iran theo "những cách khác" trong tương lai.

Đáng chú ý nhất là tuyên bố mạnh mẽ của Rubio về việc đi qua eo biển Hormuz. Ông khẳng định rằng eo biển Hormuz phải được giữ mở "trong mọi hoàn cảnh", và nói thêm: "Eo biển phải được mở, phải mở bất kể điều gì xảy ra, và phải luôn được mở." Tuyên bố này được xem như một lời cảnh báo trực tiếp từ Hoa Kỳ đối với các hành động của Iran tại eo biển này, đồng thời cũng ám chỉ lập trường không khoan nhượng của Mỹ đối với các lợi ích cốt lõi của mình.

II. Các hoạt động quân sự được nối lại: Mỹ phát động "cuộc tấn công phòng thủ", Iran tuyên bố đã bắn hạ máy bay không người lái tàng hình.

Ngay trước khi Rubio đưa ra những nhận xét trên, Bộ Tư lệnh Trung ương Hoa Kỳ (CENTCOM) đã thông báo vào tối thứ Hai theo giờ địa phương rằng họ đã phát động một đợt không kích mới nhằm vào các mục tiêu ở miền nam Iran. Hoa Kỳ mô tả chiến dịch này là một "cuộc tấn công phòng thủ", tuyên bố mục đích là để bảo vệ lực lượng Hoa Kỳ khỏi các mối đe dọa trực tiếp từ lực lượng Iran. Các mục tiêu được cho là bao gồm các tàu thuyền đang cố gắng rải thủy lôi trong vùng biển liên quan và một số địa điểm phóng tên lửa.

Trong khi đó, truyền thông Iran, dẫn nguồn tin quân sự, đưa tin rằng Iran đã bắn hạ thành công một máy bay không người lái tàng hình "thù địch" bằng hệ thống phòng không mới. Tuy nhiên, Iran không nêu rõ chủ sở hữu của máy bay không người lái này. Vụ việc này càng làm leo thang căng thẳng quân sự giữa hai bên. Theo các quan chức am hiểu vấn đề, trong khi Mỹ phát động cuộc tấn công, trưởng đoàn đàm phán và ngoại trưởng Iran đang gặp gỡ thủ tướng Qatar tại Doha để thảo luận về một thỏa thuận khả thi với Mỹ nhằm chấm dứt cuộc chiến kéo dài ba tháng. Tình huống "vừa chiến đấu vừa đàm phán" này cho thấy sự phức tạp tột độ trong quan hệ Mỹ-Iran.

III. Vấn đề hạt nhân và quản lý eo biển: Hai trọng tâm chính tại bàn đàm phán

Các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran hiện đang tập trung vào hai vấn đề chính: kho dự trữ uranium làm giàu và chương trình hạt nhân của Iran, cũng như các quy tắc về việc đi lại và quản lý eo biển Hormuz.

Về vấn đề hạt nhân, Tổng thống Mỹ Trump trước đó đã đăng trên mạng xã hội rằng các cuộc đàm phán với Iran đang tiến triển "tốt đẹp". Ông đề xuất một kế hoạch cụ thể theo đó uranium làm giàu của Iran có thể bị "phá hủy tại chỗ" hoặc tại "một địa điểm chấp nhận được khác". Ông Trump tuyên bố rõ ràng rằng mục tiêu chính của ông trong cuộc xung đột này là ngăn chặn Iran sử dụng uranium làm giàu cao để phát triển vũ khí hạt nhân, một tuyên bố mà Tehran luôn phủ nhận. Tuy nhiên, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Bagaei trước đó đã tuyên bố rằng Iran sẽ chỉ tham gia vào các cuộc đàm phán thực chất về vấn đề hạt nhân nếu đạt được một thỏa thuận khung trước, cho thấy hai bên vẫn còn bất đồng về thứ tự các cuộc đàm phán.

Liên quan đến eo biển Hormuz, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran tiết lộ rằng thỏa thuận tiềm năng hiện tại không bao gồm các chi tiết cụ thể về việc quản lý eo biển. Theo nghị định thư sắp được ký kết giữa Iran và Oman, Iran sẽ không thu phí đi lại đối với các tàu thuyền qua lại, nhưng sẽ thu phí cho các dịch vụ hàng hải, đảm bảo an toàn hàng hải và các biện pháp bảo vệ môi trường. Riêng báo Nikkei Shimbun của Nhật Bản, dẫn nguồn tin ngoại giao từ Trung Đông, đưa tin rằng Mỹ và Iran đang thảo luận về kế hoạch chính thức mở cửa eo biển Hormuz khoảng ba mươi ngày sau khi đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột.

IV. Sự can thiệp của yếu tố Israel và sự leo thang căng thẳng khu vực

Ngoài cuộc đối đầu trực tiếp giữa Mỹ và Iran, căng thẳng trong khu vực còn leo thang hơn nữa do các hành động của Israel. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu hôm thứ Hai tuyên bố rằng Israel sẽ tăng cường trấn áp Hezbollah ở Lebanon. Sau đó, quân đội Israel xác nhận họ đang tiến hành các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng của Hezbollah ở thung lũng Bekaa và các khu vực khác ở miền đông Lebanon. Chuỗi hành động này đã khiến tình hình Trung Đông, vốn đã tập trung vào sự cạnh tranh giữa Mỹ và Iran, trở nên phức tạp hơn, với nhiều lực lượng kiềm chế và cân bằng lẫn nhau, làm tăng nguy cơ xung đột lan rộng.

V. Tóm tắt: Thỏa thuận ngắn hạn bị đình trệ, giá dầu và thị trường toàn cầu chịu áp lực.

Tóm lại, mặc dù cả Mỹ và Iran đều bày tỏ mong muốn giải quyết tranh chấp thông qua các kênh ngoại giao, nhưng tuyên bố của Rubio rằng "sẽ vẫn mất vài ngày" và việc Mỹ tiến hành một vòng không kích mới cho thấy khả năng đạt được một thỏa thuận toàn diện trong thời gian ngắn là không mấy khả quan. Eo biển Hormuz, một tuyến đường thủy quan trọng vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới, có ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường năng lượng quốc tế. Cuộc đối đầu trước đó đã khiến giá dầu tăng vọt và đẩy giá các mặt hàng như nhiên liệu, phân bón và thực phẩm lên cao.

Trong phiên giao dịch đầu ngày 26 tháng 5 tại châu Á, giá dầu thô West Texas Intermediate (WTI) đã phục hồi nhẹ gần 2%, hiện đang giao dịch quanh mức 92,35 USD/thùng, nhưng vẫn giảm gần 5% so với giá đóng cửa hôm thứ Sáu, cho thấy phản ứng nhạy cảm của thị trường đối với tiến trình đàm phán.

Trong những ngày tới, tiến trình đàm phán Doha và việc liệu Mỹ và Iran có đạt được sự đồng thuận sơ bộ về vấn đề hạt nhân và quản lý eo biển Hormuz hay không sẽ là yếu tố then chốt quyết định hướng đi của tình hình.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Hiện tại Mỹ và Iran đang trong tình trạng ngừng bắn hay chiến tranh? Tại sao quân đội Mỹ vẫn tiến hành các cuộc không kích trong thời gian ngừng bắn?

A: Theo thỏa thuận ngầm đạt được giữa hai bên vào đầu tháng Tư, quả thực có một "lệnh ngừng bắn" giữa Mỹ và Iran, nhưng lệnh ngừng bắn này rất mong manh và chưa hình thành một thỏa thuận ngừng bắn chính thức. Vòng không kích mới nhất của Mỹ được Mỹ mô tả là một "cuộc tấn công phòng thủ", được biện minh bằng lý do cần bảo vệ lực lượng Mỹ khỏi "các mối đe dọa trực tiếp" từ lực lượng Iran. Nói cách khác, Mỹ tin rằng một số hành động của Iran (chẳng hạn như cố gắng rải thủy lôi) cấu thành các hành vi thù địch trên thực tế, và do đó các cuộc tấn công của Mỹ được coi là phản ứng trước các mối đe dọa hơn là vi phạm chủ động lệnh ngừng bắn. Những "hành động quân sự hạn chế trong khuôn khổ lệnh ngừng bắn" như vậy không phải là hiếm trong các cuộc xung đột hiện đại, phản ánh sự thiếu tin tưởng lẫn nhau cơ bản giữa hai bên.

Câu hỏi 2: Tại sao eo biển Hormuz lại quan trọng đến vậy? Chính xác thì Hoa Kỳ muốn nói gì khi đề cập đến việc "giữ cho eo biển này luôn mở bằng cách nào đó"?

A: Eo biển Hormuz nối liền Vịnh Ba Tư và Ấn Độ Dương, là một trong những tuyến đường vận chuyển dầu mỏ quan trọng nhất thế giới, chiếm khoảng một phần năm lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng toàn cầu. Bất kỳ sự phong tỏa hoặc gián đoạn nào đối với eo biển này sẽ ngay lập tức đẩy giá dầu quốc tế tăng cao và ảnh hưởng đến nền kinh tế toàn cầu. Tuyên bố của Mỹ về việc "giữ cho eo biển mở bằng cách nào đó" là một sự mơ hồ về mặt ngoại giao, ngụ ý rằng nếu các cuộc đàm phán ngoại giao thất bại, Mỹ không loại trừ việc sử dụng lực lượng quân sự để cưỡng chế rà phá thủy lôi, hộ tống tàu thuyền, hoặc thậm chí tấn công các cơ sở ven biển của Iran để đảm bảo tuyến đường thủy không bị phong tỏa. Tuyên bố này vừa nhằm gây áp lực lên Iran vừa để dành chỗ cho các hành động quân sự có thể xảy ra sau đó.

Câu hỏi 3: Lập trường thực sự của Iran về vấn đề hạt nhân là gì? Liệu yêu cầu của Mỹ về việc "phá hủy uranium làm giàu" có khả thi không?

A: Iran từ lâu đã phủ nhận việc có bất kỳ kế hoạch nào để phát triển vũ khí hạt nhân, khẳng định rằng các hoạt động hạt nhân của nước này hoàn toàn phục vụ mục đích dân sự, chẳng hạn như sản xuất điện và nghiên cứu y tế. Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng Iran sở hữu một kho dự trữ uranium được làm giàu cao. Yêu cầu của Mỹ về "phá hủy tại chỗ" hoặc phá hủy uranium được làm giàu này tại một địa điểm của bên thứ ba về cơ bản là một nỗ lực nhằm tước đoạt khả năng phát triển vũ khí hạt nhân nhanh chóng của Iran. Từ quan điểm của Iran, uranium được làm giàu là một con bài mặc cả quan trọng; việc dễ dàng phá hủy nó có nghĩa là từ bỏ khả năng răn đe chiến lược lớn nhất của họ. Do đó, Iran có nhiều khả năng chấp nhận việc lưu giữ uranium được làm giàu ở một quốc gia thứ ba (như Nga) hoặc chấp nhận các cuộc thanh tra và hạn chế quốc tế cực kỳ nghiêm ngặt, hơn là phá hủy trực tiếp. Hiện tại, hai bên vẫn đang đàm phán xoay quanh sự khác biệt cốt lõi này.

Câu hỏi 4: Những tiến triển thực chất nào đã đạt được trong các cuộc đàm phán Doha? Những điều khoản cụ thể nào là điểm vướng mắc chính trong các cuộc đàm phán?

A: Theo các quan chức am hiểu vấn đề, các cuộc đàm phán ở Doha chủ yếu thảo luận ba lĩnh vực cụ thể: các thỏa thuận quản lý eo biển Hormuz, việc xử lý uranium được làm giàu cao của Iran và việc giải tỏa các khoản tiền bị đóng băng ở nước ngoài của Iran. Vấn đề giải tỏa quỹ hiện đang khá gần đạt được sự đồng thuận, nhưng những điểm vướng mắc là quyền đi lại qua eo biển và vấn đề hạt nhân. Iran nhấn mạnh rằng việc quản lý eo biển nên được đàm phán song phương giữa Iran và Oman, và Hoa Kỳ không nên can thiệp; trong khi Hoa Kỳ yêu cầu một cơ chế bảo đảm quốc tế rõ ràng cho việc đi lại. Về vấn đề hạt nhân, hai bên bất đồng về thứ tự đàm phán - Hoa Kỳ muốn thảo luận về các hạn chế hạt nhân trước khi dỡ bỏ lệnh trừng phạt, trong khi Iran yêu cầu khuôn khổ dỡ bỏ lệnh trừng phạt phải được xác nhận trước. Hơn nữa, lịch trình cụ thể để mở cửa eo biển (chẳng hạn như mở cửa 30 ngày sau khi đạt được thỏa thuận) vẫn đang được thảo luận và chưa được hoàn thiện.

Câu hỏi 5: Cuộc xung đột Mỹ-Iran sẽ tác động như thế nào đến cuộc sống hàng ngày của người tiêu dùng bình thường?

A: Tác động trực tiếp nhất sẽ là lên giá năng lượng. Nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa, giá dầu quốc tế sẽ tăng mạnh, kéo theo đó là giá các sản phẩm dầu mỏ tinh chế như xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay cũng tăng. Vì dầu mỏ là nguyên liệu thô cơ bản cho nhiều sản phẩm công nghiệp như phân bón, nhựa và sợi tổng hợp, nên giá dầu tăng sẽ ảnh hưởng đến giá bao bì thực phẩm, quần áo, nhu yếu phẩm hàng ngày và thậm chí cả giá phân bón, cuối cùng dẫn đến áp lực lạm phát toàn cầu gia tăng. Trong lịch sử, các cuộc xung đột địa chính trị tương tự đã dẫn đến tình trạng thiếu nhiên liệu và giá lương thực tăng cao ở nhiều quốc gia và khu vực. Đối với người tiêu dùng thông thường, điều này có nghĩa là xăng dầu đắt hơn, thực phẩm đắt hơn và chi phí vận chuyển có thể cao hơn đối với mua sắm trực tuyến. Hơn nữa, sự biến động gia tăng trên thị trường tài chính có thể khiến những người nắm giữ cổ phiếu hoặc quỹ đầu tư gặp rủi ro mất giá tài sản.

Vào lúc 15:10 giờ Bắc Kinh, giá dầu thô của Mỹ hiện đang giao dịch ở mức 92,36 USD/thùng.