Cuộc xung đột Mỹ-Iran một lần nữa trở thành tâm điểm chú ý của thế giới hiện nay, khi ông Trump tuyên bố thỏa thuận tạm thời với Iran đã chấm dứt, khiến giá dầu toàn cầu và lợi suất trái phiếu kho bạc tăng vọt.

Nhưng rồi khung cảnh thay đổi, và trong vở kịch vĩ đại về sự cạnh tranh giữa các cường quốc và biến động địa chính trị này, có một quốc gia, dù cách xa về mặt địa lý, nhưng đã bị ảnh hưởng nặng nề và đang nằm bẹp dưới đất, gần như không còn sức sống – đó là Thổ Nhĩ Kỳ.

Chỉ trong chưa đầy một thập kỷ, đồng lira Thổ Nhĩ Kỳ, đơn vị tiền tệ chính thức của Thổ Nhĩ Kỳ, một cường quốc công nghiệp lớn ở châu Âu, đã mất hơn 90% giá trị ngoại tệ.

Ở quốc gia này, sức mua của việc nắm giữ tiền mặt nội tệ không chỉ bị "giảm một nửa", mà gần như bằng không.

Chuyện gì đã thực sự xảy ra, và tại sao lại có cảm giác như Thổ Nhĩ Kỳ đang phải gánh chịu hậu quả? Trước hết, chúng ta phải đối mặt với hiện tượng mất giá chưa từng có trong lịch sử tiền tệ nhân loại.

Một trận lở tuyết gây sốc: dòng chảy dài của sự mất giá đồng lira.

Sự sụp đổ của đồng lira không phải là một sự kiện đột ngột, mà là một quá trình bốc hơi tài sản kéo dài gần một thập kỷ.

Nhìn lại năm 2017, một đô la Mỹ chỉ có thể đổi được khoảng 3,8 lira, và vào thời điểm đó, đồng lira vẫn được coi là một loại tiền tệ địa phương mạnh.

Tuy nhiên, đến cuối năm 2020, con số này đã âm thầm tăng gấp đôi lên 7,4 lira, chính thức khởi đầu quá trình phá giá.

Sau đó, đồng lira lao dốc không kiểm soát: nó lao dốc xuống còn 13,3 lira vào cuối năm 2021, giảm mạnh 44% trong năm; tiếp tục mất 29% xuống còn 18,7 lira vào cuối năm 2022; và đến cuối năm 2023, mức giảm lại tiếp tục mở rộng thêm 36%, với tỷ giá hối đoái vượt qua mốc 29,5 lira.

Mặc dù mức giảm đã thu hẹp xuống còn 17% (khoảng 34,5 lira) vào cuối năm 2024, xu hướng mất giá vẫn không hề đảo ngược. Theo số liệu mới nhất năm 2026, 1 đô la Mỹ có thể đổi được tới 46,8 lira.

Chỉ trong chưa đầy một thập kỷ, đồng lira đã chạm đáy một cách đáng xấu hổ, giá trị của nó giảm hơn 90%, tàn nhẫn kéo theo cả tài sản giấy tờ của người dân xuống vực sâu.

Từ 3,8 lên 46,8, điều này có nghĩa là số tiền lira bạn tiết kiệm được ở Thổ Nhĩ Kỳ mười năm trước giờ chỉ còn chưa đến 10% sức mua quốc tế.

Ngay cả sau cuộc bầu cử năm 2023, khi đội ngũ kinh tế mới của Thổ Nhĩ Kỳ thực hiện một sự thay đổi đường lối mạnh mẽ và tăng lãi suất lên mức cao kỷ lục 50%, và duy trì mức lãi suất cao ở mức 37% vào năm 2026, đà giảm giá của đồng lira vẫn chưa hoàn toàn được kiềm chế.

Nó đã trở thành một trong những đồng tiền hoạt động kém hiệu quả nhất tại các thị trường mới nổi lớn trên toàn thế giới.


(Biểu đồ tỷ giá Lira Thổ Nhĩ Kỳ hàng tháng, nguồn: EasyForex)

Uống thuốc độc để giải khát: Một canh bạc chính trị giữa việc cắt giảm lãi suất bất thường và lạm phát.

Trước nguy cơ mất giá khủng khiếp như vậy, phản ứng đầu tiên của nhiều người là: Ngân hàng trung ương nước này đang ngủ quên sao? Tại sao họ không tăng lãi suất?

Đây chính xác là "đỉnh điểm kỳ diệu" của giai đoạn đầu phá giá đồng lira - trước khi giá dầu tăng vọt và các xung đột địa chính trị nổ ra, Thổ Nhĩ Kỳ đã tiến hành một thử nghiệm đi ngược lại với lẽ thường kinh tế.

Từ năm 2018 đến năm 2021, Thổ Nhĩ Kỳ phải đối mặt với cuộc khủng hoảng thất nghiệp cực kỳ nghiêm trọng.

Tỷ lệ thất nghiệp chung từng đạt mức cao kỷ lục 14%, và tỷ lệ thất nghiệp trong giới trẻ thậm chí còn vượt quá 25%.

Đối với Tổng thống Erdogan, người đang chịu áp lực phải bỏ phiếu và duy trì sự ổn định của chế độ, tỷ lệ thất nghiệp cao là một mối nguy hiểm chết người. Để ngăn chặn các doanh nghiệp phá sản và bảo vệ sinh kế của người dân, ông đang rất muốn kích thích nền kinh tế bằng cách "bơm nước" vào đất nước.

Như vậy, một trong những cảnh tượng kỳ lạ nhất trong lịch sử tài chính thế giới đã diễn ra: Erdogan công khai tuyên bố rằng "lãi suất cao là nguyên nhân gây ra lạm phát cao", buộc ngân hàng trung ương phải cắt giảm lãi suất mạnh và liên tục khi lạm phát đang gia tăng.

Bất cứ ai dám bất tuân lệnh ông ta đều sẽ bị sa thải ngay lập tức, dẫn đến việc có tới bốn thống đốc ngân hàng trung ương khác nhau chỉ trong vài năm.

Lý luận của anh ấy là:
Lãi suất đủ thấp → doanh nghiệp có thể vay tiền với lãi suất thấp → nhà máy có thể bắt đầu hoạt động → việc làm được bảo toàn

Tuy nhiên, cách tiếp cận thiển cận này đã mở ra chiếc hộp Pandora.

Phản ứng dây chuyền: Lạm phát nhập khẩu và vòng xoáy luẩn quẩn của đồng tiền địa phương

Việc cắt giảm lãi suất đã tạm thời cải thiện số liệu việc làm, nhưng cái giá phải trả là phá hủy hoàn toàn uy tín của đồng lira, tạo ra một ví dụ điển hình về vòng xoáy lạm phát nhập khẩu và mất giá tiền tệ ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Cư dân đồng loạt đổ xô rút tiền, đưa ra phản ứng bản năng nhất: "Hãy bỏ đồng lira và đón nhận đồng đô la và vàng", từ đó tạo ra hai vòng xoáy cực kỳ nguy hiểm.

Vòng xoáy luẩn quẩn 1: Để trả nợ, các công ty chỉ có thể điên cuồng mua đô la Mỹ trên thị trường, tạo thành một vòng luẩn quẩn "mất giá → áp lực nợ gia tăng → mua đô la Mỹ để trả nợ → tiếp tục mất giá".

Vòng xoáy siêu tốc 2: Vốn đầu tư nước ngoài rút đi → thiếu hụt đô la Mỹ → đồng lira mất giá → chi phí năng lượng và linh kiện nhập khẩu tăng cao → các nhà máy Thổ Nhĩ Kỳ tiếp tục gặp khó khăn và đẩy nhanh quá trình đóng cửa.

Khi chính phủ quyết định cắt giảm lãi suất mạnh tay và phát hành tiền tệ quá mức, giới đầu tư quốc tế tinh ý ngay lập tức hoảng loạn và bắt đầu rút vốn ồ ạt. Sự rút lui quyết liệt của vốn nước ngoài đã trực tiếp gây ra sự sụt giảm mạnh tỷ giá hối đoái của đồng lira.

Tuy nhiên, đối với các ngành công nghiệp Thổ Nhĩ Kỳ phụ thuộc nhiều vào thị trường nước ngoài, mỗi xu đồng lira mất giá đều làm cho nguyên vật liệu và máy móc nhập khẩu trở nên đắt đỏ hơn. Tình trạng "lạm phát nhập khẩu" nghiêm trọng này nhanh chóng lan đến người tiêu dùng, khiến giá cả ở Thổ Nhĩ Kỳ tăng vọt ngoài tầm kiểm soát.

Trước tình trạng giá cả hàng hóa biến động mỗi ngày, người dân và doanh nghiệp Thổ Nhĩ Kỳ đã hoàn toàn mất niềm tin vào đồng nội tệ và bắt đầu tự ý từ bỏ đồng lira, đồng thời tích trữ đô la và vàng như những nơi trú ẩn an toàn.

Sự bất mãn tự phát trong xã hội này, đến lượt nó, đã tạo ra áp lực bán tháo khủng khiếp hơn nữa trên thị trường ngoại hối, cuối cùng đẩy đồng lira vào vực thẳm của sự mất giá nhanh chóng và sự sụp đổ hoàn toàn.

Ngay cả trước khi giá dầu tăng vọt, áp lực nội tại này đã làm tê liệt hoàn toàn "hệ thống miễn dịch" kinh tế của Thổ Nhĩ Kỳ.

Sau đó, hơn một nửa số tiền gửi trong các ngân hàng thương mại Thổ Nhĩ Kỳ không phải là tiền lira mà là đô la Mỹ hoặc vàng do người dân thường đổi. Ngay cả người dân cũng từ bỏ đồng tiền của chính mình, và đồng lira thực sự trở thành một bệnh nhân nguy kịch cần được chăm sóc đặc biệt.

Tình thế tiến thoái lưỡng nan: Bọt biển ở các quốc gia nhỏ không có lợi thế cạnh tranh

Tại sao Thổ Nhĩ Kỳ lại chịu nhiều thiệt hại như vậy khi nền kinh tế toàn cầu suy thoái? Liệu nước này có thể phá vỡ vòng luẩn quẩn này bằng chính nỗ lực của mình?

Câu trả lời là không, bởi vì Thổ Nhĩ Kỳ đang mắc kẹt trong một "vị thế khó xử" vô cùng bất lợi trong chuỗi phân công lao động công nghiệp quốc tế.

Thổ Nhĩ Kỳ, một "dây chuyền lắp ráp cao cấp" phụ thuộc vào châu Âu, lại thiếu các công nghệ cốt lõi dù đã gia nhập liên minh thuế quan của EU. Nước này phụ thuộc rất nhiều vào việc nhập khẩu chip, linh kiện và máy móc cao cấp từ châu Âu, lắp ráp chúng trong nước bằng lao động giá rẻ, rồi bán lại ô tô, thiết bị gia dụng và hàng dệt may cho châu Âu, chỉ thu được khoản phí gia công ít ỏi.

Kích thước cồng kềnh, không phù hợp với cả hai hướng: Về tài nguyên, đây không phải là một quốc gia giàu năng lượng như các nước láng giềng Trung Đông, được sinh ra trong nhung lụa. Nước này phải nhập khẩu hơn 90% dầu mỏ và khí đốt tự nhiên tính bằng đô la Mỹ, điều này tất yếu dẫn đến tình trạng "thất thoát"; về chi phí và hiệu quả, nước này không thể cạnh tranh với các cường quốc sản xuất Đông Á, cũng như với lực lượng lao động giá rẻ của Đông Nam Á.

Cuối cùng, nó trở thành "bộ tản nhiệt cho nền kinh tế toàn cầu": khi tăng trưởng kinh tế toàn cầu chậm lại, người châu Âu ngừng mua ô tô và quần áo, và Thổ Nhĩ Kỳ, với vai trò là "xưởng cuối cùng" của chuỗi công nghiệp, sẽ ngay lập tức chứng kiến đơn đặt hàng giảm xuống bằng không, gây ra một cơn sóng thần công nghiệp và tình trạng thất nghiệp lan rộng - đây chính xác là tình trạng tuyệt vọng ở tầng lớp dưới cùng của xã hội đã khiến Erdogan liều lĩnh cắt giảm lãi suất và cố gắng bảo vệ việc làm bằng cách bơm thanh khoản vào đồng tiền địa phương.

Kết luận: Mô hình về tác động kinh tế của cuộc xung đột Mỹ-Iran

Hiện tượng các quốc gia nhỏ phải trả giá cho các cuộc xung đột giữa các cường quốc chỉ là một ví dụ thu nhỏ của quy luật kinh tế toàn cầu.

Sự mất giá của đồng lira là một ví dụ điển hình cho mô hình kinh tế toàn cầu. Tăng trưởng kinh tế toàn cầu chậm lại dẫn đến giảm việc làm và suy giảm khả năng trả nợ của một quốc gia, dẫn đến mất giá tiền tệ. Sự can thiệp chính trị vào tính độc lập của ngân hàng trung ương trực tiếp đẩy lạm phát lên cao, gây ra sự sụp đổ tín nhiệm của đồng tiền, đòi hỏi lãi suất cao hơn để giảm thiểu sự mất giá. Khái niệm này cũng có thể được sử dụng khi thảo luận về việc áp lực trả nợ của trái phiếu chính phủ Mỹ và Nhật Bản có ảnh hưởng đến sự mất giá tiền tệ hay không, và khi phân tích áp lực mà chính phủ Mỹ và Nhật Bản gây ra đối với ngân hàng trung ương của họ. Thổ Nhĩ Kỳ là trường hợp điển hình cho tác động của các yếu tố này.