Ngày 4 tháng 5, Tổng thống Mỹ Trump chính thức phát động chiến dịch quân sự mang tên "Chiến dịch Tự do", nhằm sử dụng sức mạnh hải quân Mỹ để buộc mở eo biển Hormuz, vốn bị Iran phong tỏa. Động thái này nhanh chóng gây ra phản ứng trả đũa mạnh mẽ từ Iran, và hai bên đã đụng độ dữ dội trong và xung quanh eo biển, đây là cuộc xung đột vũ trang nghiêm trọng nhất kể từ khi lệnh ngừng bắn được tuyên bố bốn tuần trước đó. Theo nhiều báo cáo, một số tàu buôn đã bị tấn công, một cảng dầu lớn ở UAE bốc cháy, một tàu buôn của Hàn Quốc phát nổ và bốc cháy, và một tàu chở dầu thuộc Công ty Dầu khí Quốc gia UAE cũng bị cáo buộc bị máy bay không người lái của Iran tấn công. Mỹ và Iran có những lời kể trái ngược nhau về việc thực tế đi qua eo biển, đẩy tình hình vào trạng thái hỗn loạn và bất ổn cao độ.

Eo biển Hormuz, nằm giữa bán đảo Ả Rập và cao nguyên Iran, là tuyến đường thủy duy nhất nối liền Vịnh Ba Tư và Ấn Độ Dương. Trước chiến tranh, khoảng một phần năm lượng dầu thô và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới được vận chuyển qua eo biển này, biến nó thành điểm nghẽn quan trọng đối với nền kinh tế toàn cầu. Tận dụng lợi thế địa lý của mình, Iran từ lâu đã duy trì sự hiện diện quân sự mạnh mẽ và khả năng phong tỏa tại eo biển này. Kể từ khi thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran có hiệu lực, mặc dù thỉnh thoảng vẫn xảy ra các cuộc đụng độ nhỏ trong việc lưu thông hàng hải qua eo biển, nhưng chưa có cuộc đối đầu trực tiếp quy mô lớn nào nổ ra. Tuy nhiên, "Sáng kiến Tự do" của Trump đã phá vỡ sự cân bằng mong manh này, đẩy cả hai bên trở lại bờ vực xung đột.

"Dự án Tự do" của Trump: Ý định, Triển khai và Kết quả Ban đầu

Vào đêm ngày 4 tháng 5, Trump đã tuyên bố khởi động "Chiến dịch Tự do" thông qua mạng xã hội. Mục tiêu được nêu rõ của chương trình là "dẫn đường cho các tàu bị chặn đi qua eo biển Hormuz" để dỡ bỏ lệnh phong tỏa vận tải quốc tế của Iran. Quân đội Mỹ sau đó đã điều động một số tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường đến Vịnh Ba Tư để hỗ trợ hai tàu buôn mang cờ Mỹ trong nỗ lực đi qua eo biển. Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ đã đăng trên nền tảng mạng xã hội X rằng hai tàu buôn đã đi qua thành công và đang "tiếp tục hành trình an toàn". Tuy nhiên, Mỹ không tiết lộ danh tính cụ thể của các tàu chiến và tàu buôn liên quan, cũng như không nêu rõ thời gian chính xác của chuyến đi.

Kết quả ban đầu cho thấy chương trình "Tự do Hàng hải" đã không đạt được mục tiêu đề ra. Một số công ty vận tải biển lớn đã cho biết họ có thể chờ đến khi cuộc xung đột chính thức kết thúc trước khi xem xét nối lại hoạt động hàng hải. Lưu lượng tàu thương mại không tăng đáng kể; thay vào đó, nó đã dẫn đến việc Iran thể hiện sức mạnh quân sự mạnh mẽ hơn. Bước đi mạo hiểm của Trump, trên thực tế, đã phản tác dụng.

Chiến thuật phản công mạnh mẽ của Iran: phô trương sức mạnh, mở rộng lãnh thổ trên biển và các chiến thuật phủ nhận.

Đối mặt với sự can thiệp trực tiếp của Mỹ, Iran nhanh chóng phát động một cuộc phản công nhiều tầng lớp. Thứ nhất, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran công khai phủ nhận việc bất kỳ tàu buôn nào đi qua eo biển Hormuz, trực tiếp bác bỏ tuyên bố của Mỹ. Thứ hai, chính quyền Iran công bố một bản đồ mới tuyên bố rằng vùng biển mà họ kiểm soát trải rộng ra xa hơn eo biển Hormuz, vươn tới một khu vực rộng lớn dọc theo bờ biển của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, nhằm mục đích mở rộng chiều sâu phòng thủ một cách hợp pháp và thực tế.

Trên mặt trận quân sự, Iran đã bắn "phát súng cảnh cáo" vào một tàu chiến của Mỹ đang tiến đến eo biển Hormuz, ban đầu tuyên bố đã bắn trúng một tàu của Mỹ (một tuyên bố bị Washington bác bỏ, nhưng sau đó Iran đã đính chính lại). Đồng thời, Iran đã tiến hành các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa vào các mục tiêu bên trong UAE. Công ty Dầu khí Quốc gia UAE xác nhận rằng một trong những tàu chở dầu rỗng của họ đã bị máy bay không người lái của Iran tấn công. Nhiều cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa đã được báo cáo trong suốt ngày hôm đó tại UAE, và một cảng dầu lớn đã bị nhấn chìm trong biển lửa. Chính phủ UAE tuyên bố rằng các cuộc tấn công của Iran đánh dấu sự leo thang nghiêm trọng của tình hình và bảo lưu quyền đáp trả.

Hàn Quốc báo cáo rằng một trong những tàu buôn của họ đã phát nổ và bốc cháy ở eo biển. Cơ quan An toàn Hàng hải Anh (UKMTO) cho biết hai tàu đã bị tấn công ngoài khơi bờ biển Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Những sự cố này càng cho thấy rằng xung đột đã lan rộng ra ngoài eo biển.

Những tuyên bố từ phía Mỹ và Iran mâu thuẫn gay gắt: Ai đang nói sự thật?

Điểm đáng chú ý nhất của toàn bộ sự việc là những lời khai hoàn toàn trái ngược nhau từ phía Mỹ và Iran. Quân đội Mỹ tuyên bố sáu tàu nhỏ của Iran đã bị phá hủy và hai tàu buôn của Mỹ đã đi qua eo biển thành công. Tuy nhiên, Iran kiên quyết phủ nhận những tuyên bố này, phủ nhận cả việc tàu buôn đi qua và việc bất kỳ tàu nào của họ bị phá hủy. Đô đốc Hải quân Mỹ Brad Cooper tuyên bố rằng ông đã "khuyên mạnh mẽ" lực lượng Iran tránh xa các khí tài quân sự của Mỹ tham gia vào chiến dịch; trong khi Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran khẳng định không có tàu buôn nào đi qua eo biển trong vài giờ qua.

Tình trạng hỗn loạn thông tin này khiến cho người ngoài khó có thể xác minh độc lập tình hình thực tế ở eo biển. Reuters thừa nhận trong báo cáo của mình rằng, do những thông tin trái chiều từ cả hai phía, nên không thể xác nhận độc lập tình hình tổng thể vào thứ Hai. Cuộc xung đột thông tin kiểu Rashomon này tự nó là một dấu hiệu nguy hiểm cho thấy căng thẳng đang leo thang.

Những phát ngôn mâu thuẫn của Trump: sự pha trộn giữa lời đe dọa và sự giảm nhẹ tầm quan trọng.

Cùng ngày hôm đó, Trump thể hiện những lập trường mâu thuẫn trong các cuộc phỏng vấn với nhiều phương tiện truyền thông. Trong một cuộc phỏng vấn với Fox News, ông đưa ra lời đe dọa cực đoan: nếu Iran bắn vào tàu Mỹ ở Vịnh Ba Tư hoặc eo biển Hormuz, nước này sẽ bị "xóa sổ khỏi mặt đất". Ông cũng tuyên bố rằng chỉ có hai con đường – hoặc Iran đạt được thỏa thuận thiện chí, hoặc Hoa Kỳ cuối cùng sẽ phải nối lại các hoạt động quân sự, nhấn mạnh rằng quân đội Mỹ có đủ trang thiết bị chiến đấu và sẵn sàng triển khai bất cứ lúc nào.

Tuy nhiên, trong một cuộc phỏng vấn với ABC News, ông Trump đã hạ thấp đáng kể mức độ nghiêm trọng của các cuộc tấn công ngày hôm đó. Ông gọi các cuộc tấn công là "không phải một cuộc đấu súng dữ dội" và tuyên bố rằng "không có cuộc đấu súng nào cả". Về các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của Iran nhằm vào UAE, ông nói rằng phần lớn đã bị bắn hạ, "chỉ có một chiếc thoát nạn, và thiệt hại không nghiêm trọng". Ông thậm chí còn nói rằng phản ứng thái quá sẽ rất tệ cho Iran, "nhưng không phải cho tôi". Khi được hỏi thẳng thắn liệu thỏa thuận ngừng bắn có còn hiệu lực hay không, ông Trump từ chối trả lời trực tiếp, nói rằng, "Tôi không thể nói cho bạn biết điều đó".

Các nhà phân tích chỉ ra rằng cách tiếp cận "chỉ nói suông mà không hành động" này có thể là nỗ lực của Trump nhằm thể hiện lập trường cứng rắn trong khi tránh để mất hoàn toàn quyền kiểm soát tình hình. Tuy nhiên, xét từ phản ứng của Iran, chiến lược mơ hồ này đã không mang lại hiệu quả xoa dịu.

Bộ trưởng Ngoại giao Iran cảnh báo: "Dự án Tự do" thực chất là một "dự án bế tắc".

Ngày 5 tháng 5, Ngoại trưởng Iran Araqchi đã đưa ra phản hồi chính thức đối với các hành động của Mỹ trên mạng xã hội. Ông chỉ ra rằng các sự kiện ở eo biển Hormuz chứng minh rõ ràng rằng các cuộc khủng hoảng chính trị không thể được giải quyết bằng biện pháp quân sự. Ông tuyên bố rằng các cuộc đàm phán hiện đang tiến triển dưới sự trung gian tích cực của Pakistan, và Mỹ nên cảnh giác để tránh bị cuốn vào vũng lầy bởi "các thế lực xấu". Ông cảnh báo UAE cũng phải thận trọng và thẳng thắn tuyên bố rằng "Dự án Tự do" là một "dự án bế tắc". Tuyên bố này nhấn mạnh chiến lược của Iran trong việc kết hợp đối đầu quân sự với đàm phán ngoại giao: thể hiện lằn ranh đỏ bằng vũ lực trong khi vẫn duy trì cơ hội đối thoại.

Sự hồi hộp xoay quanh thỏa thuận ngừng bắn và hướng đi tương lai của nó.

Thỏa thuận ngừng bắn đạt được giữa Mỹ và Iran cách đây bốn tuần hiện đang đối mặt với thử thách nghiêm trọng. Việc ông Trump từ chối tuyên bố rõ ràng liệu thỏa thuận ngừng bắn đã bị vi phạm hay vẫn còn hiệu lực khiến cho nhiều cách hiểu khác nhau. Đài CCTV, dẫn lời các nhà phân tích, chỉ ra rằng Iran hiện đang sử dụng "chiến thuật đứng trên bờ vực" - đẩy tình hình đến điểm bùng phát thông qua các hành động như cảnh báo tên lửa đối với tàu chiến Mỹ, buộc Mỹ phải lựa chọn giữa kiểm soát quân sự và trừng phạt kinh tế. Trong khi đó, Mỹ đang áp dụng "chiến lược làm suy yếu" bằng áp lực kinh tế và tài chính. Hai bên có khả năng sẽ bị cuốn vào một cuộc chiến tranh tiêu hao kéo dài, với ít hy vọng về một giải pháp hòa bình trong ngắn hạn.

Quân đội Mỹ tuyên bố các hoạt động của họ nhằm đảm bảo tự do hàng hải, nhưng trên thực tế, dưới các biện pháp đối phó mạnh mẽ của Iran, tình hình ở eo biển Hormuz không những không được cải thiện mà còn trở nên nguy hiểm hơn. Một số công ty vận tải biển lớn đã tuyên bố rõ ràng rằng họ sẽ không nối lại các tuyến đường cho đến khi cuộc xung đột chính thức kết thúc. Điều này có nghĩa là "kế hoạch tự do" của Trump không chỉ thất bại trong việc mở cửa eo biển ngay từ giai đoạn đầu mà còn làm trầm trọng thêm tình trạng phong tỏa và đối đầu.

Tóm tắt của biên tập viên

Căng thẳng ở eo biển Hormuz leo thang dữ dội vào ngày 4 tháng 5 năm 2026. Hoa Kỳ, dưới danh nghĩa "Dự án Tự do", đã sử dụng sức mạnh hải quân để buộc Iran phải đi qua eo biển, trực tiếp thách thức quyền kiểm soát trên thực tế của Iran. Iran đã trả đũa bằng nhiều cách, bao gồm phô trương sức mạnh, phủ nhận các tuyên bố chủ quyền, mở rộng phạm vi kiểm soát mà nước này tuyên bố và tấn công các mục tiêu ở các nước láng giềng. Tồn tại những bất đồng cơ bản giữa Mỹ và Iran về thực tế trên thực địa, khiến việc xác minh độc lập trở nên khó khăn. Những tuyên bố thiếu nhất quán của Trump giữa các lời đe dọa và việc giảm leo thang, cùng với việc ông từ chối làm rõ hiệu quả của thỏa thuận ngừng bắn, càng làm gia tăng sự bất ổn. Ngoại trưởng Iran đã công khai phản đối giải pháp quân sự và cảnh báo rằng "Dự án Tự do" sẽ dẫn đến bế tắc. UAE, một cường quốc khu vực, đã từng hứng chịu các cuộc tấn công thực tế và bảo lưu quyền đáp trả. Các nhà phân tích tin rằng hai bên đang ngày càng sa lầy vào một cuộc chiến tranh tiêu hao kéo dài, sử dụng "chiến thuật đứng trên bờ vực" và "chiến lược làm suy yếu", khiến việc khôi phục hoạt động hàng hải bình thường ở eo biển khó có thể xảy ra trong ngắn hạn, đồng thời gây áp lực mới lên nền kinh tế toàn cầu và thị trường năng lượng.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: "Dự án Tự do" là gì? Tại sao ông Trump lại khởi xướng dự án này?

A: "Chiến dịch Tự do" là một chiến dịch quân sự do Trump công bố vào ngày 4 tháng 5 năm 2026, nhằm mục đích sử dụng sức mạnh hải quân Hoa Kỳ để buộc mở eo biển Hormuz, vốn bị Iran phong tỏa. Trước đó, Iran đã kiểm soát hiệu quả eo biển này thông qua việc triển khai quân sự, làm gián đoạn hoạt động vận chuyển quốc tế. Trump hy vọng sẽ sử dụng lực lượng hộ tống quân sự để cho phép các tàu buôn bị phong tỏa đi qua an toàn, từ đó dỡ bỏ sự phong tỏa của Iran đối với tuyến đường năng lượng quan trọng nhất toàn cầu này. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu, kế hoạch này đã làm leo thang xung đột. Iran không chỉ phủ nhận việc bất kỳ tàu nào đã đi qua thành công mà còn phát động các cuộc tấn công vào các tàu chiến và mục tiêu của Hoa Kỳ ở UAE láng giềng, làm tình hình càng thêm căng thẳng.

Câu hỏi 2: Tại sao eo biển Hormuz lại quan trọng đến vậy?

A: Eo biển Hormuz, nằm giữa Oman và Iran, nối liền Vịnh Ba Tư và Ấn Độ Dương, là tuyến đường vận chuyển dầu mỏ quan trọng nhất thế giới. Trước chiến tranh, khoảng một phần năm lượng dầu thô và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới được vận chuyển qua eo biển này. Các quốc gia sản xuất dầu lớn như Ả Rập Xê Út, Iraq, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Kuwait gần như hoàn toàn phụ thuộc vào tuyến đường thủy này để xuất khẩu. Nếu eo biển bị phong tỏa hoặc việc đi lại bị cản trở, giá dầu quốc tế sẽ biến động mạnh, có khả năng đẩy nền kinh tế toàn cầu vào khủng hoảng năng lượng. Do đó, kiểm soát eo biển Hormuz luôn là con bài mặc cả địa chính trị quan trọng đối với Iran, trong khi Hoa Kỳ và các đồng minh từ lâu đã cam kết đảm bảo tự do hàng hải trong eo biển.

Câu hỏi 3: Tại sao các tường thuật về tình hình ở eo biển Hormuz giữa Mỹ và Iran vào ngày hôm đó lại hoàn toàn trái ngược nhau?

A: Quân đội Mỹ tuyên bố hai tàu buôn của Mỹ đã đi qua eo biển Hormuz thành công và phá hủy sáu tàu nhỏ của Iran; trong khi Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran kịch liệt phủ nhận việc bất kỳ tàu buôn nào đi qua hoặc tàu của họ bị phá hủy. Sự mâu thuẫn này bắt nguồn từ chiến lược tuyên truyền và chiến tranh thông tin của cả hai bên. Mỗi bên đều cố gắng định hình dư luận trong nước và quốc tế bằng cách kiểm soát câu chuyện: Mỹ cần chứng minh hiệu quả của "Dự án Tự do" để thể hiện quyết tâm quân sự; mặt khác, Iran cần phủ nhận thành tựu của Mỹ để duy trì sức mạnh răn đe của mình. Do thiếu các trạm quan sát độc lập trong eo biển và các hạn chế do cả hai bên áp đặt đối với việc tiếp cận từ bên ngoài, các hãng truyền thông quốc tế như Reuters không thể xác minh độc lập các sự kiện. Chính sự hỗn loạn thông tin này là một dấu hiệu nguy hiểm của xung đột leo thang.

Câu hỏi 4: "Chiến lược đứng trên bờ vực chiến tranh" của Iran là gì? Nó khác với "chiến lược làm suy yếu" của Hoa Kỳ như thế nào?

A: "Chiến thuật đẩy tình hình lên bờ vực" là thuật ngữ mà các nhà phân tích sử dụng để mô tả chiến lược hiện tại của Iran. Thông qua các hành động quân sự hạn chế—như bắn cảnh cáo vào tàu chiến Mỹ và tấn công các mục tiêu lân cận bằng máy bay không người lái và tên lửa—Iran đang đẩy tình hình đến bờ vực chiến tranh toàn diện, buộc Mỹ phải đưa ra lựa chọn khó khăn giữa "chấp nhận tổn thất" và "leo thang chiến tranh". Iran hy vọng sẽ ngăn chặn các hành động tiếp theo của Mỹ đồng thời tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán ngoại giao. Mặt khác, "chiến lược làm suy yếu" của Mỹ đề cập đến việc làm suy yếu dần sức mạnh và ý chí của Iran thông qua các biện pháp trừng phạt kinh tế, áp lực tài chính và áp lực quân sự gia tăng, tránh một trận chiến quyết định duy nhất. Sự xung đột giữa hai chiến lược này có nghĩa là cả hai bên đều tránh chiến tranh toàn diện, nhưng nguy cơ đụng độ ngẫu nhiên là cực kỳ cao, có khả năng dẫn đến một cuộc chiến tranh tiêu hao kéo dài, cường độ thấp.

Câu hỏi 5: Thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran hiện còn hiệu lực không?

A: Tính hợp pháp của thỏa thuận ngừng bắn hiện đang rất mơ hồ. Trong các cuộc phỏng vấn, Trump từ chối nói rõ liệu thỏa thuận ngừng bắn đã kết thúc hay các cuộc tấn công quân sự có tiếp tục hay không. Ông cảnh báo Iran rằng nếu nước này tấn công tàu của Mỹ, họ sẽ bị "xóa sổ khỏi mặt đất", đồng thời hạ thấp mức độ nghiêm trọng của các cuộc tấn công trong ngày, gọi đó là "không phải một cuộc đấu súng dữ dội". Tuyên bố mâu thuẫn này khiến không thể xác định liệu chính phủ Mỹ có coi Iran đã vi phạm thỏa thuận ngừng bắn hay không. Iran, thông qua ngoại trưởng của mình, đã ám chỉ sự sẵn lòng tiếp tục đàm phán dưới sự trung gian của Pakistan, nhưng đồng thời thể hiện qua hành động (tấn công, mở rộng lãnh thổ kiểm soát) rằng họ sẽ không chấp nhận hành động quân sự đơn phương của Mỹ. Do đó, mặc dù thỏa thuận ngừng bắn trên danh nghĩa vẫn còn tồn tại, nhưng trên thực tế nó rất bấp bênh, và bất kỳ cuộc xung đột mới nào cũng có thể phá vỡ hoàn toàn thỏa thuận này.