Vào lúc 4 giờ 12 phút sáng ngày 15 tháng 6 năm 2026, một báo cáo quan trọng đã được công bố: Mặc dù Mỹ và Iran đã đạt được thỏa thuận sơ bộ về lệnh ngừng bắn và Iran cam kết mở lại eo biển Hormuz, nhiều công ty vận tải biển Nhật Bản vẫn còn một số lượng lớn tàu neo đậu quanh eo biển, chưa lập tức sắp xếp cho tàu đi qua. Các công ty này dự định chờ đến khi thỏa thuận được ký kết chính thức vào thứ Sáu tuần này và tất cả thông tin chính thức được xác minh trước khi lên lịch cho tàu đi qua. Lập trường thận trọng này phản ánh cả tâm lý ngại rủi ro tự nhiên của ngành vận tải biển trước những rủi ro địa chính trị cao và sự hoài nghi rộng rãi trên thị trường toàn cầu về việc thực hiện ổn định Bản ghi nhớ này.



Kể từ đầu tháng 3 năm 2026, hoạt động vận chuyển hàng hóa tại eo biển Hormuz, được coi là điểm nghẽn năng lượng của thế giới, đã rơi vào tình trạng hỗn loạn hoàn toàn. Hàng trăm tàu chở dầu, tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) và các loại tàu chở hàng khác đã bị mắc kẹt trong eo biển hẹp này. Vào thời điểm đó, các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran vẫn đang bế tắc, và Mỹ, cùng với Israel, đã phóng tên lửa tấn công Iran, khiến Iran đáp trả bằng một cuộc phong tỏa mạnh mẽ eo biển. Trong thời gian phong tỏa, chỉ một số ít tàu được phép đi qua một cách không thường xuyên, và tổng lượng hàng hóa vận chuyển giảm đáng kể. Dữ liệu từ các cơ quan theo dõi tàu cho thấy ban đầu, rất ít tàu đi qua mỗi ngày, và mặc dù số lượng tàu đã tăng nhẹ trong những tuần gần đây, nhưng vẫn còn rất xa so với mức bình thường trước khi xung đột nổ ra.

Nhật Bản đang phải đối mặt với tình trạng khan hiếm năng lượng trong nước nghiêm trọng và nằm trong số những quốc gia phụ thuộc nhiều nhất vào nhập khẩu dầu thô và hàng hóa từ Trung Đông. Thống kê cho thấy hơn 90% lượng dầu thô của Nhật Bản được nhập khẩu từ Trung Đông, và phần lớn các tuyến vận chuyển hàng hải của nước này phải đi qua eo biển Hormuz. Bất kỳ biến động nào về tình hình dọc theo tuyến đường thủy này đều ảnh hưởng trực tiếp đến nền kinh tế trong nước và an ninh năng lượng của Nhật Bản. Về mặt logic, Nhật Bản lẽ ra phải là quốc gia mong muốn nhất khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển này. Tuy nhiên, các báo cáo cho thấy các công ty vận tải biển lớn của Nhật Bản đã nhất trí hoãn hành động, kiên quyết chờ đợi các văn bản chính thức được hoàn thiện và không muốn vội vàng hành động. Thoạt nhìn, đây có vẻ chỉ là một chiến lược kinh doanh thận trọng, nhưng ở mức độ sâu hơn, nó phản ánh những lo ngại nghiêm trọng của ngành về độ tin cậy của thỏa thuận này.

Cuộc xung đột: Vụ tấn công tên lửa gây ra lệnh phong tỏa hai chiều

Để hiểu được thái độ chờ đợi và quan sát hiện tại của các công ty vận tải biển, cần phải truy tìm nguyên nhân đầy đủ của cuộc khủng hoảng này. Từ cuối tháng 2 đến đầu tháng 3 năm 2026, Mỹ và Israel đã tiến hành các cuộc tấn công tên lửa chính xác vào các cơ sở hạt nhân và mục tiêu quân sự của Iran, nhằm hạn chế ảnh hưởng khu vực của Iran ở Trung Đông. Sau đó, Iran đã áp dụng các biện pháp đối phó bất đối xứng, tấn công các mục tiêu quân sự của Mỹ ở Trung Đông và trực tiếp tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz.

Eo biển này, chỉ rộng 33 km ở điểm hẹp nhất, vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ của thế giới và cũng là trung tâm giao dịch khí đốt tự nhiên hóa lỏng quan trọng, nên được mệnh danh là "van dầu mỏ của thế giới". Sau khi lệnh phong tỏa có hiệu lực, Iran đã rải thủy lôi trong tuyến đường thủy và triển khai tàu cao tốc tuần tra suốt ngày đêm, đưa ra cảnh báo rõ ràng cho các tàu thuyền cố gắng xâm nhập. Đồng thời, Hải quân Mỹ phong tỏa các cảng của Iran, tạo ra một cuộc phong tỏa hai chiều làm căng thẳng thêm chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.

Giá dầu thô quốc tế đã tăng vọt tại một thời điểm, buộc các quốc gia nhập khẩu năng lượng ở Đông Á như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc phải giải phóng lượng dự trữ dầu chiến lược và chuyển hướng sang các tuyến đường thay thế, nhưng điều này dẫn đến chi phí vận chuyển tăng mạnh và hiệu quả vận chuyển giảm đáng kể.

Trong suốt cuộc khủng hoảng, một tàu chở dầu của Nhật Bản đã trở thành tàu đầu tiên được phép đi qua eo biển sau xung đột. Điều này một phần là nhờ những nỗ lực ngoại giao lâu dài của Nhật Bản với Iran, và một phần là do tàu Nhật Bản liên tục duy trì Hệ thống Nhận dạng Tự động (AIS) và lộ trình di chuyển hoàn toàn minh bạch trong suốt hành trình. Mô hình "điều hướng minh bạch" này đã được triển khai dần dần trong những tuần gần đây, dẫn đến sự phục hồi nhẹ về khối lượng vận chuyển từ Vịnh Ba Tư và việc điều chỉnh giảm các dự báo bi quan của thị trường về sự thiếu hụt nguồn cung dầu thô. Các ước tính hiện tại về sự thiếu hụt nguồn cung thấp hơn nhiều so với kịch bản xấu nhất được dự đoán vào đầu cuộc khủng hoảng. Tuy nhiên, khối lượng giao thông qua eo biển vẫn thấp và phí bảo hiểm rủi ro vận chuyển vẫn ở mức cao.

Các nhà đóng tàu Nhật Bản đang cùng nhau "chờ đợi thời điểm thích hợp": đó là sự né tránh rủi ro hợp lý hay sự bảo thủ thái quá?

Việc các công ty vận tải biển Nhật Bản đồng loạt không phải là trường hợp cá biệt, mà là sự đồng thuận về rủi ro chung trong ngành vận tải biển toàn cầu. Một số giám đốc điều hành cấp cao của các công ty đóng tàu Nhật Bản, giấu tên, đã thẳng thắn tuyên bố: "Việc vội vàng bắt đầu hoạt động trước khi có thỏa thuận chính thức được ký kết tương đương với việc đánh cược với tính mạng của các thành viên thủy thủ đoàn và tài sản tàu trị giá hàng tỷ đô la."

Eo biển Hormuz có lịch sử xảy ra các vụ tấn công tàu thuyền do xung đột địa chính trị gây ra, với vụ tấn công tàu chở dầu năm 2019 là lời cảnh báo nghiêm khắc đối với ngành công nghiệp này. Mặc dù Iran đã thể hiện sự khoan dung có chọn lọc đối với các tàu của Nhật Bản trong cuộc xung đột này, nhưng sự bất ổn xung quanh tình hình vẫn còn đó. Việc Nhật Bản phụ thuộc vào một nguồn năng lượng duy nhất và sự lệ thuộc nặng nề vào dầu mỏ vùng Vịnh càng làm gia tăng lo ngại của các doanh nghiệp: nếu thỏa thuận đổ vỡ, các tàu bị mắc kẹt trong eo biển có thể một lần nữa trở thành con bài mặc cả trong cuộc đối đầu, dẫn đến sự tăng vọt phí bảo hiểm chiến tranh hàng hải.

Dữ liệu từ Nền tảng Theo dõi Tàu chung của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) cho thấy rằng ngay cả khi các hạn chế đi qua eo biển được nới lỏng, nhiều chủ tàu vẫn chọn đi đường vòng qua Mũi Hảo Vọng ở châu Phi, mặc dù hành trình này làm tăng thêm vài tuần và chi phí nhiên liệu đáng kể.

Tuy nhiên, chiến lược "chờ chữ ký chính thức trước khi hành động" này đã vấp phải sự chỉ trích từ các nhà phân tích năng lượng: Các nhà đóng tàu Nhật Bản quá do dự và có thể bỏ lỡ cơ hội ban đầu để mở lại các tuyến vận tải biển, đẩy giá dầu tinh chế trong nước và chi phí sản xuất công nghiệp trên toàn chuỗi cung ứng lên cao. Thủ tướng Nhật Bản đã công khai hoan nghênh khuôn khổ ngừng bắn đạt được giữa Mỹ và Iran, nhưng phát biểu của ông đặc biệt nhấn mạnh hy vọng rằng thỏa thuận sẽ được thực hiện một cách ổn định và quyền tự do cũng như an toàn hàng hải ở eo biển Đài Loan sẽ được đảm bảo; chính cách diễn đạt đã cho thấy sự dè dặt về hiệu quả của thỏa thuận.

Bản ghi nhớ này đang đối mặt với ba tranh cãi cốt lõi, làm dấy lên nghi ngờ về triển vọng thực hiện của nó.

Bản ghi nhớ đạt được giữa Mỹ và Iran đặt ra khuôn khổ cho việc gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày: Iran cam kết rà phá thủy lôi khỏi các tuyến đường vận chuyển và mở cửa eo biển Hormuz miễn phí; đổi lại, Mỹ sẽ nới lỏng một số lệnh trừng phạt đối với Iran và khởi động các cuộc đàm phán hạt nhân tiếp theo. Chính quyền Trump tuyên bố rằng ngay sau khi thỏa thuận được ký kết tại Thụy Sĩ vào thứ Sáu tuần này, eo biển sẽ ngay lập tức được mở cửa cho tất cả các tàu thuyền trên toàn thế giới. Các cuộc đàm phán được Pakistan và Qatar làm trung gian.

Tuy nhiên, kể từ khi được ban hành, bản ghi nhớ này đã liên tục gây tranh cãi, với những lời chỉ trích chính thuộc ba loại:

1. Tính ràng buộc pháp lý yếu

Bản ghi nhớ về cơ bản là một văn kiện chính trị nêu rõ ý định của cả hai bên, chứ không phải là một hiệp ước quốc tế ràng buộc chính thức, và thiếu cơ chế thực thi tương ứng đối với các hình phạt vi phạm hợp đồng. Iran có tiền lệ lựa chọn thực hiện các thỏa thuận đa phương tương tự, làm dấy lên nhiều nghi ngờ trên thị trường về khả năng của nước này trong việc rà phá triệt để thủy lôi khỏi các tuyến đường thủy và ngăn chặn việc tàu cao tốc quấy rối tàu buôn lần này. Hơn nữa, truyền thông nhà nước Iran đưa tin rằng họ có thể thu phí dịch vụ đối với các tàu quá cảnh, hoàn toàn trái ngược với tuyên bố của Mỹ về "quyền tự do tiếp cận eo biển", do đó gieo mầm cho những xung đột trong tương lai.

2. Lập trường của Israel tạo ra sự bất ổn đáng kể.

Văn phòng Thủ tướng Israel đã tuyên bố rõ ràng rằng họ không công nhận thỏa thuận ngừng bắn hiện tại giữa Mỹ và Iran và sẽ tiến hành các hoạt động an ninh và quân sự độc lập. Nếu Israel tiếp tục tấn công các mục tiêu trên lãnh thổ Iran, Iran rất có thể sẽ trả đũa bằng cách phong tỏa eo biển Hormuz một lần nữa, khiến toàn bộ bản ghi nhớ trở nên vô hiệu. Đồng thời, các lực lượng ủy nhiệm ở Trung Đông, như lực lượng Houthi, cũng có thể lợi dụng cơ hội này để tấn công các tuyến đường vận chuyển hàng hải, làm xấu thêm môi trường an ninh hàng hải.

3. Thời gian thực hiện chưa rõ ràng.

Bản ghi nhớ chỉ nêu một cách mơ hồ "khôi phục hoàn toàn hoạt động hàng hải trong vòng 30 ngày" và "hoàn thành các hoạt động rà phá thủy lôi càng sớm càng tốt", mà không có lịch trình cụ thể để thực hiện. Việc rà phá thủy lôi khỏi các tuyến đường hàng hải đòi hỏi thiết bị chuyên dụng và đủ thời gian hoạt động. Nếu một cuộc xung đột bất ngờ xảy ra trong giai đoạn rà phá thủy lôi, nó có thể dễ dàng gây ra một chuỗi phản ứng khủng hoảng. Trong lịch sử, các thỏa thuận hòa giải ở Trung Đông thường gặp phải vấn đề chung là "dễ ký nhưng khó thực hiện". Hầu hết các nhà quan sát tin rằng bản ghi nhớ này chỉ là một giải pháp ngắn hạn cho cả Mỹ và Iran, và không thể duy trì hòa bình khu vực lâu dài.

Thị trường năng lượng toàn cầu cũng đang duy trì thái độ chờ đợi và quan sát hợp lý đối với thỏa thuận này: mặc dù giá dầu quốc tế đã giảm nhẹ, nhưng không giảm mạnh, điều này đủ để chứng minh rằng giới đầu tư không hoàn toàn lạc quan về việc thực hiện thỏa thuận. Các nhà phân tích cảnh báo rằng nếu bản ghi nhớ chỉ nằm trên giấy tờ, khoảng cách cung cầu toàn cầu sẽ lại mở rộng trong mùa cao điểm nhu cầu dầu mỏ mùa hè, tiếp tục đẩy mức lạm phát lên cao ở nhiều quốc gia. Việc tiếp tục hoãn các chuyến bay của các nước nhập khẩu dầu như Nhật Bản sẽ làm trầm trọng thêm áp lực lên các ngành công nghiệp sản xuất trong nước và chi phí sinh hoạt của người dân.

Về mặt địa chính trị, Hoa Kỳ đang sử dụng chiến lược hai mũi nhọn gồm phong tỏa hàng hải và đàm phán ngoại giao để định hình lại cục diện năng lượng Trung Đông; tuy nhiên, Iran đã chứng minh rằng "phong tỏa eo biển Hormuz" là một con bài mặc cả có tính răn đe cao. Làm thế nào để cân bằng vấn đề hạt nhân của Iran, việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Iran và an toàn hàng hải ở eo biển vẫn là điều không chắc chắn lớn nhất. Nhiều quan điểm địa chính trị cho rằng eo biển Hormuz đã trở thành một "công cụ cân bằng chiến lược" mới đối với Iran - không cần vũ khí hạt nhân, nước này có thể trực tiếp kiềm chế nền kinh tế toàn cầu chỉ bằng cách kiểm soát tuyến đường vận chuyển toàn cầu quan trọng này.

Tác động lan tỏa toàn cầu và triển vọng thị trường

Hậu quả lan rộng của cuộc khủng hoảng eo biển Hormuz đã vượt ra ngoài phạm vi ngành năng lượng: chi phí vận chuyển toàn cầu tăng cao và việc giao hàng bị trì hoãn trên diện rộng; nhập khẩu lương thực và phân bón vào các nước đang phát triển ở châu Á bị cản trở, tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt nhân đạo.

Thái độ thận trọng chờ đợi và quan sát của các công ty vận tải biển Nhật Bản về cơ bản phản ánh logic quản lý rủi ro chín chắn của ngành hàng hải, nhưng nó cũng gửi một tín hiệu rõ ràng đến cộng đồng quốc tế: việc giải quyết các xung đột địa chính trị không thể hoàn toàn được thực hiện bằng một thỏa thuận duy nhất.

Bước ngoặt quan trọng trong ngắn hạn là lễ ký kết tại Thụy Sĩ vào thứ Sáu tuần này: nếu quá trình ký kết diễn ra suôn sẻ và cả hai bên cùng lúc thực hiện đầy đủ các cam kết, dự kiến lưu lượng giao thông qua eo biển sẽ phục hồi đáng kể trong vòng vài tuần, và thị trường năng lượng toàn cầu sẽ dần ổn định; nếu một bên vỡ nợ hoặc xảy ra xung đột quân sự mới, các tàu bị mắc kẹt sẽ bị giữ lại trong thời gian dài, và các quốc gia như Nhật Bản, vốn phụ thuộc rất nhiều vào năng lượng Trung Đông, phải kích hoạt các kế hoạch dự phòng của mình, bao gồm mở rộng các kênh nhập khẩu dầu thô và đẩy nhanh phát triển ngành công nghiệp năng lượng tái tạo.

Tóm lại, quyết định không hành động của các công ty vận tải biển Nhật Bản không phải là một thái độ chờ đợi thụ động, mà là một đánh giá thực tế trước một nền hòa bình mong manh, tạm thời. Tình hình địa chính trị ở Trung Đông năm 2026 rất bất ổn, và chỉ bằng cách liên tục kiểm chứng hiệu quả thực tế của việc thực hiện thỏa thuận, huyết mạch năng lượng toàn cầu này mới có thể thực sự trở lại hoạt động vận tải bình thường. Thị trường toàn cầu đang háo hức chờ đợi liệu bản ghi nhớ này có thể chuyển từ cam kết bằng văn bản thành một tuyến vận tải ổn định hay không.