Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm thứ Hai (15 tháng 6) cho biết Hoa Kỳ và Iran đã ký một thỏa thuận sơ bộ nhằm chấm dứt xung đột ở vùng Vịnh, nhưng các chi tiết cụ thể vẫn chưa được công bố. Diễn biến này được xem là một bước quan trọng trong việc xoa dịu xung đột và ổn định thị trường năng lượng toàn cầu; tuy nhiên, các khía cạnh chính của thỏa thuận vẫn còn nhiều điều chưa chắc chắn, và có những bất đồng đáng kể giữa các bên về việc thực hiện và tác động của nó.

Ông Trump đã tuyên bố ký kết thỏa thuận, và các cuộc đàm phán tiếp theo tập trung vào vấn đề hạt nhân.

"Thỏa thuận đã được ký kết đầy đủ," ông Trump nói khi đến Pháp dự hội nghị thượng đỉnh G7, đồng thời cho biết thêm Phó Tổng thống Vance sẽ tham dự lễ ký kết chính thức tại Geneva vào thứ Sáu.

Thỏa thuận này sẽ mở lại eo biển Hormuz vốn bị phong tỏa trước đó và gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày, cho phép các nhà đàm phán giải quyết những vấn đề gai góc như chương trình hạt nhân của Iran. Giá dầu đã giảm xuống mức thấp nhất kể từ ngày 10 tháng 3 sau khi cuộc xung đột làm gián đoạn một phần năm nguồn cung dầu của thế giới.

Lợi ích kinh tế gắn liền với các điều kiện, và những yêu cầu cốt lõi vẫn chưa được giải quyết.

Các quan chức Mỹ và Iran cho biết thỏa thuận này cuối cùng có thể mang lại lợi ích kinh tế đáng kể cho Iran bằng cách dỡ bỏ lệnh trừng phạt, giải phóng tài sản ở nước ngoài và thiết lập quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ đô la do các nước láng giềng vùng Vịnh tài trợ.

Tuy nhiên, các quan chức Mỹ (giấu tên) cho biết Iran phải đáp ứng các yêu cầu của Mỹ—bao gồm cam kết không bao giờ phát triển vũ khí hạt nhân và ngừng hỗ trợ các lực lượng dân quân ủy nhiệm như Hezbollah—để nhận được những lợi ích này. Các quan chức Mỹ cho biết chi tiết cụ thể sẽ được công bố trong vòng hai ngày tới.

Có vẻ như ông Trump đã thất bại trong việc đạt được hầu hết các mục tiêu mà ông đặt ra khi phát động các cuộc không kích chung chống lại Iran cùng với Israel vào ngày 28 tháng 2. Chính phủ thần quyền của Iran vẫn tại vị, và các yêu cầu của ông về việc Iran giải tán chương trình tên lửa đạn đạo và ngừng hỗ trợ các nhóm vũ trang khu vực như Hezbollah đã không được đáp ứng.

Thỏa thuận này cũng không giải quyết được số phận kho dự trữ uranium của Iran. Iran từ lâu đã phủ nhận mọi ý định phát triển vũ khí hạt nhân và tuyên bố rằng những nhượng bộ của họ rất hạn chế.

Quyền kiểm soát eo biển Hormuz vẫn còn đang tranh chấp.

Mặc dù thỏa thuận này dỡ bỏ các hạn chế của Iran đối với việc kiểm soát eo biển Hormuz, nhưng nó chỉ khôi phục lại hiện trạng trước chiến tranh. Các công ty vận tải biển cho biết họ sẽ chỉ nối lại hoạt động vận chuyển khi nào an ninh được đảm bảo.

Iran đã ám chỉ rằng họ sẽ tiếp tục cùng kiểm soát eo biển với Oman. Mặt khác, Hoa Kỳ tuyên bố rằng eo biển sẽ mở cửa cho việc đi lại "miễn phí" trong 60 ngày và hy vọng điều khoản này sẽ được đưa vào thỏa thuận cuối cùng.

Xung đột giữa Israel và các lực lượng ủy nhiệm của Iran đã trở thành một thách thức lớn.

Cuộc chiến song song giữa Iran và lực lượng Hezbollah được Israel hậu thuẫn ở Lebanon vẫn là một vấn đề nan giải, và xung đột này đã khiến 1,2 triệu người phải di dời.

Iran cho biết thỏa thuận kêu gọi chấm dứt hoàn toàn các hành động thù địch trong khu vực, nhưng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu nói rằng Israel sẽ tiếp tục duy trì sự hiện diện quân sự ở miền nam Lebanon và bảo lưu quyền đáp trả các cuộc tấn công của Hezbollah. "Iran muốn chúng tôi rút quân, nhưng lập trường của tôi rất kiên định", ông nói trong một cuộc họp báo, thừa nhận những bất đồng của mình với Trump về cuộc xung đột.

Một quan chức Mỹ cho biết việc Israel rút quân khỏi Lebanon không phải là điều kiện của thỏa thuận.

Giao tranh vẫn chưa hoàn toàn chấm dứt, và Israel đã bày tỏ sự không hài lòng của mình một cách riêng tư.

Các nguồn tin an ninh cho biết giao tranh đã giảm bớt phần nào kể từ khi thỏa thuận được công bố, nhưng chưa hoàn toàn chấm dứt.

Truyền thông nhà nước Lebanon đưa tin một máy bay không người lái của Israel đã tấn công một chiếc xe hơi ở thị trấn Qaft Bunit, miền nam Lebanon, khiến người lái xe thiệt mạng. Ông Netanyahu tuyên bố quân đội Israel đã tiêu diệt bốn "phiến quân".

Ngoại trưởng Iran Araqchi tuyên bố rằng các cuộc tấn công của Israel phải chấm dứt ngay lập tức.

Các quan chức Israel đều có quan điểm tiêu cực về thỏa thuận này. Một quan chức cấp cao, giấu tên, cho biết thỏa thuận này "rất có hại cho Israel", một đánh giá phổ biến trong chính phủ, từ ông Netanyahu đến các cấp bậc thấp hơn.

Tóm tắt của biên tập viên

Thỏa thuận sơ bộ giữa Mỹ và Iran này cung cấp một khuôn khổ ngắn hạn để xoa dịu xung đột khu vực và ổn định nguồn cung năng lượng bằng cách gia hạn lệnh ngừng bắn và mở lại eo biển Hormuz. Thỏa thuận cũng cam kết dỡ bỏ các lệnh trừng phạt và cung cấp quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ đô la để đổi lấy những nhượng bộ của Iran về chương trình hạt nhân và sự hỗ trợ từ các lực lượng ủy nhiệm. Tuy nhiên, những khác biệt cốt lõi vẫn còn tồn tại: số phận năng lực hạt nhân và kho dự trữ uranium của Iran vẫn chưa chắc chắn, lập trường cứng rắn của Israel về xung đột Hezbollah khác biệt đáng kể so với lập trường của Mỹ, và giao tranh vẫn tiếp diễn ở một số khu vực. Hiệu quả lâu dài của thỏa thuận phụ thuộc vào việc liệu các cuộc đàm phán trong 60 ngày tới có thể thu hẹp những khác biệt giữa các bên về đảm bảo an ninh, kiểm soát và thực thi hay không. Thị trường năng lượng toàn cầu và bối cảnh địa chính trị Trung Đông vẫn còn đối mặt với nhiều bất ổn.

Câu hỏi thường gặp

Câu 1: Nội dung cốt lõi của thỏa thuận sơ bộ giữa Mỹ và Iran là gì?

Thỏa thuận chủ yếu bao gồm việc gia hạn ngay lập tức lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày, mở lại eo biển Hormuz (tuyến đường vận chuyển dầu mỏ quan trọng cho khoảng một phần năm lượng dầu mỏ của thế giới), vốn trước đây bị phong tỏa do xung đột, và mở đường cho một lễ ký kết chính thức. Ông Trump đã tuyên bố thỏa thuận đã được ký kết, và Phó Tổng thống Vance sẽ tham dự lễ ký kết tại Geneva. Iran có thể nhận được việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt, giải tỏa tài sản bị đóng băng và quỹ tái thiết 300 tỷ đô la từ các nước láng giềng vùng Vịnh, nhưng những lợi ích kinh tế này gắn liền trực tiếp với các điều kiện như cam kết của Iran về việc không bao giờ phát triển vũ khí hạt nhân và cắt đứt hỗ trợ cho các nhóm vũ trang ủy nhiệm như Hezbollah. Mục tiêu cốt lõi là tạm thời giảm bớt đối đầu quân sự và câu giờ cho các cuộc đàm phán về các vấn đề khó khăn như vấn đề hạt nhân.

Câu 2: Thỏa thuận này sẽ có tác động trực tiếp như thế nào đến thị trường năng lượng toàn cầu và giá dầu?

Việc phong tỏa eo biển trong thời kỳ xung đột đã làm gián đoạn nguồn cung dầu, khiến giá dầu tăng vọt. Kể từ khi đạt được thỏa thuận mở lại eo biển, giá dầu đã giảm xuống mức thấp nhất kể từ ngày 10 tháng 3. Các công ty vận tải biển cho biết họ sẽ chỉ nối lại hoạt động sau khi có các đảm bảo an ninh, nhưng Mỹ hy vọng sẽ đạt được thỏa thuận miễn phí vận chuyển trong vòng 60 ngày. Điều này sẽ giúp ổn định chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu và giảm áp lực lên giá năng lượng, nhưng thị trường vẫn có thể biến động nếu việc thực hiện không nhất quán.

Câu 3: Iran đã nhượng bộ những gì trong thỏa thuận, và liệu tất cả các yêu cầu cốt lõi của Mỹ đã được đáp ứng chưa?

Iran đã đồng ý ngừng bắn, mở cửa eo biển Hormuz và ám chỉ việc tiếp tục đàm phán về vấn đề hạt nhân, nhưng từ lâu đã phủ nhận việc phát triển vũ khí hạt nhân, chỉ tuyên bố rằng những nhượng bộ của họ là có giới hạn. Hoa Kỳ yêu cầu Iran không bao giờ phát triển vũ khí hạt nhân, giải tán chương trình tên lửa đạn đạo và ngừng hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực, nhưng thỏa thuận này đã không đạt được đầy đủ các mục tiêu mà Trump đặt ra trong các cuộc không kích chung với Israel vào ngày 28 tháng 2. Chính phủ thần quyền của Iran vẫn nắm quyền, số phận kho dự trữ uranium của nước này vẫn chưa được giải quyết, và các quan chức Mỹ thừa nhận rằng các chi tiết sẽ được công bố trong hai ngày tới, trong khi việc thực hiện vẫn còn chưa chắc chắn.

Câu 4: Thái độ của Israel đối với thỏa thuận này là gì, và tại sao nó lại trở thành một trở ngại lớn?

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã công khai phản đối việc rút quân khỏi miền nam Lebanon và bảo lưu quyền đáp trả các cuộc tấn công của Hezbollah, viện dẫn những bất đồng với Tổng thống Trump về vấn đề này. Các quan chức Israel tin rằng thỏa thuận này "rất bất lợi cho Israel". Cuộc xung đột song song giữa Iran và Hezbollah đã khiến 1,2 triệu người phải di dời. Mặc dù thỏa thuận kêu gọi ngừng bắn, các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Israel vẫn tiếp diễn và giao tranh chưa hoàn toàn chấm dứt. Điều này đã trở thành trở ngại lớn nhất cho việc thực thi thỏa thuận, và Hoa Kỳ cũng tuyên bố rằng việc rút quân của Israel không phải là điều kiện của thỏa thuận.

Câu 5: Triển vọng của thỏa thuận này như thế nào và những rủi ro chính mà nó phải đối mặt là gì?

Trong ngắn hạn, thỏa thuận này có thể giúp giảm bớt căng thẳng và ổn định thị trường, nhưng triển vọng dài hạn của nó phụ thuộc vào các cuộc đàm phán hạt nhân kéo dài 60 ngày, việc kiểm soát eo biển Hormuz (Iran ám chỉ việc cùng kiểm soát với Oman), và việc giải quyết các xung đột ủy nhiệm. Sự bất mãn của Israel, những bất đồng giữa Mỹ và Iran về các yêu cầu cốt lõi, và các cuộc giao tranh cục bộ đang diễn ra đều có thể dẫn đến sự sụp đổ hoặc thực thi kém hiệu quả của thỏa thuận. Sự chú ý của toàn cầu đang tập trung vào việc liệu thỏa thuận này có thực sự ngăn chặn được con đường hạt nhân của Iran và đạt được sự ổn định khu vực lâu dài hay không; nếu không, an ninh năng lượng và căng thẳng địa chính trị sẽ leo thang trở lại.