Theo các báo cáo của truyền thông Mỹ, vào ngày 2 tháng 7 theo giờ địa phương, Tổng thống Mỹ Trump cho biết các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran đang tiến triển tốt, và ông tin rằng Iran về cơ bản đã đồng ý với hầu hết các yêu cầu chính do Mỹ đưa ra.

Mỗi lần Mỹ và Iran nối lại đàm phán, một câu hỏi cốt lõi lâu nay lại được đặt ra: liệu thỏa thuận này có thực sự thay đổi được hành vi khu vực của Iran hay chỉ là một lệnh ngừng bắn tạm thời, trì hoãn xung đột đến tương lai, đồng thời cho Tehran thời gian để xây dựng lại và khôi phục năng lực chiến lược của mình?

Vấn đề này không thể chỉ gói gọn trong các thông số công nghệ làm giàu uranium hay thứ tự dỡ bỏ lệnh trừng phạt; nó liên quan trực tiếp đến hướng đi của trật tự khu vực—và hình thức mà các lực lượng sẽ quyết định sự cân bằng khu vực trong thập kỷ tới sẽ mang.

Ngay cả khi Mỹ và Iran đạt được một thỏa thuận hạt nhân mới, điều đó khó có thể ảnh hưởng đến lập trường chiến lược rộng lớn hơn của Iran ở Trung Đông. Ảnh hưởng của Iran, trải rộng khắp Iraq, Syria, Lebanon và Yemen, không bắt nguồn từ chương trình hạt nhân của nước này mà phản ánh niềm tin chính trị sâu sắc của Tehran rằng an ninh và ảnh hưởng của Iran không đạt được thông qua biên giới lãnh thổ, mà thông qua một mạng lưới các liên minh xuyên quốc gia thâm nhập vào môi trường khu vực và làm nghiêng cán cân khu vực về phía Iran.

Lý lẽ đằng sau đàm phán: Liệu các động lực kinh tế có thể thay đổi hành vi?

Những người ủng hộ một "thỏa thuận lớn" với Iran đều có chung một tiền đề lý thuyết nhất quán: các lệnh trừng phạt dài hạn và áp lực kinh tế tích lũy đã làm suy yếu đáng kể nền kinh tế Iran, và việc hội nhập vào hệ thống kinh tế toàn cầu sẽ khuyến khích Tehran ưu tiên phát triển hơn là đối đầu. Theo lập luận này, một quốc gia được tiếp cận với đầu tư, thương mại và tài chính quốc tế sẽ có xu hướng tập trung vào phúc lợi và ổn định trong nước hơn là các cuộc phiêu lưu quân sự.

Lợi ích cụ thể nhất của thỏa thuận liên quan đến các tài sản ở nước ngoài bị đóng băng của Iran. Việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt hoặc giải phóng một phần các tài sản này sẽ cung cấp cho Iran không gian tài chính đáng kể trong bối cảnh lạm phát, mất giá tiền tệ và chi phí sinh hoạt tăng cao. Thỏa thuận hạt nhân năm 2015 đã tạo ra một tiền lệ thuận lợi—chính quyền Obama tin rằng nó sẽ trao quyền cho các nước ôn hòa và các lợi ích kinh tế mới nổi sẽ buộc Tehran phải xem xét lại các ưu tiên của mình—nhưng thực tế lại khác xa so với kỳ vọng.

Bài học từ lịch sử: Nguồn lực từ thỏa thuận năm 2015 đã đi về đâu?

Những hệ quả của thỏa thuận hạt nhân năm 2015 thật đáng báo động. Tehran đã giành được không gian kinh tế và chính trị, nhưng điều này không dẫn đến tự do hóa trong nước hay thu hẹp các chương trình khu vực của nước này. Thay vào đó, giai đoạn này chứng kiến sự mở rộng ảnh hưởng của Lực lượng Quds thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo và sự củng cố các lực lượng liên kết với Iran trên khắp khu vực. Việc phân bổ các nguồn lực sẵn có cho các công cụ gây ảnh hưởng thay vì sự ôn hòa – một kết quả làm suy yếu nghiêm trọng các tiền đề ban đầu.

Từ góc nhìn này, việc tạm ngừng xung đột hoặc nới lỏng trừng phạt không nhất thiết báo hiệu một sự thay đổi cơ bản trong chiến lược của Iran. Do đó, mặc dù các thỏa thuận nhỏ với Iran có thể giải quyết được các cuộc khủng hoảng cụ thể, nhưng chúng khó có thể giải quyết được những câu hỏi cơ bản hơn: liệu nhận thức của chế độ về vai trò khu vực của mình đã thay đổi hay chưa, hay chỉ có các công cụ để đàm phán trong khi định hướng cơ bản vẫn không thay đổi?

Luận điểm đương đại: Iran ngày nay khác với Iran năm 2015 như thế nào?

Những người ủng hộ các cuộc đàm phán hiện tại với chính quyền Trump lập luận rằng Iran hiện nay khác biệt hoàn toàn so với năm 2015. Mạng lưới liên minh của nước này đã chịu tổn thất đáng kể, các lệnh trừng phạt quốc tế đã làm cạn kiệt nguồn lực, và sự phân bố quyền lực trong khu vực đã thay đổi rõ rệt. Do đó, giới lãnh đạo Iran sẽ buộc phải ưu tiên hội nhập trong nước hơn là bành trướng ra bên ngoài và sẽ sẵn sàng thỏa hiệp về các ưu tiên chính sách đối ngoại để xây dựng lại sức mạnh và vượt qua các thách thức nội bộ.

Ngoại trưởng Marco Rubio đã nêu rõ quan điểm này trong lời khai trước Quốc hội hồi đầu tháng Sáu: "Viễn cảnh trước mắt chúng ta là... lần đầu tiên trong lịch sử, họ đã đồng ý đàm phán về tất cả các khía cạnh của chương trình hạt nhân - trong khi chỉ một tháng trước, họ thậm chí còn từ chối đề cập đến nó, chứ đừng nói đến việc thảo luận."

Tuy nhiên, lập luận này đánh giá thấp một yếu tố cấu trúc quan trọng: các chế độ hiếm khi từ bỏ những nguyên tắc làm nền tảng cho tính hợp pháp cơ bản của chúng. Nếu hai thập kỷ gây áp lực quân sự và kinh tế đáng kể đã không thể khiến Iran xem xét lại triết lý chính trị của mình, thì giả định rằng chỉ riêng việc đổ dồn nguồn lực có thể tạo ra sự thay đổi như vậy là không vững chắc về mặt phân tích.

Rủi ro thực sự

Những nhận xét này không nhất thiết có nghĩa là thỏa thuận này vô giá trị hoặc nên bị bác bỏ. Giảm leo thang có tầm quan trọng riêng của nó—ngăn chặn leo thang quân sự là một mục tiêu khu vực chính đáng và được công nhận rộng rãi, và xung đột kéo dài không phục vụ lợi ích lâu dài của bất kỳ bên nào.

Sai lầm trong phân tích nằm ở chỗ giả định rằng chính thỏa thuận có thể thay đổi bản chất của Cộng hòa Hồi giáo Iran hoặc định hình lại chiến lược của nước này. Thỏa thuận là công cụ để quản lý xung đột, chứ không phải là giải pháp – chúng có thể trì hoãn đối đầu mà không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ, và quản lý khủng hoảng mà không định nghĩa lại các sự kiện đã gây ra chúng. Do đó, đối với Hoa Kỳ, câu hỏi then chốt không phải là liệu thỏa thuận có "thành công" hay không – điều đó phụ thuộc vào đòn bẩy đàm phán và các tính toán tình huống – mà là liệu nó có tạo ra sự thay đổi thực sự trong hành vi khu vực của Iran hay chỉ đơn thuần mang lại sự tạm lắng và nguồn lực bổ sung để tái cấu trúc các năng lực ban đầu gây ra lo ngại.

Tóm tắt của biên tập viên

Các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran phản ánh sự phức tạp của việc định hình hành vi khu vực thông qua các biện pháp khuyến khích kinh tế. Lịch sử cho thấy các nguồn lực được giải phóng từ lệnh trừng phạt thường được sử dụng để củng cố chứ không phải thu hẹp mạng lưới ảnh hưởng. Thỏa thuận hiện tại tìm kiếm sự cân bằng giữa việc giải phóng các tài sản bị đóng băng và các hạn chế hạt nhân, nhưng cần một khuôn khổ toàn diện hơn để thay đổi chiến lược liên minh xuyên quốc gia của Iran. Kết quả trong tương lai sẽ phụ thuộc vào các cơ chế tuân thủ và động lực khu vực, tạo ra những biến số quan trọng đối với an ninh năng lượng toàn cầu và môi trường đầu tư.

Câu hỏi thường gặp

Câu 1: Tại sao thỏa thuận Mỹ-Iran khó có thể thay đổi hành vi khu vực của Iran?

A: Ảnh hưởng của Iran chủ yếu được thực hiện thông qua một mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm được gọi là "trục kháng chiến", bao gồm Hezbollah ở Lebanon, các lực lượng dân quân Iraq và phiến quân Houthi ở Yemen. Mạng lưới này bắt nguồn từ hệ tư tưởng cốt lõi của chế độ, chứ không phải từ năng lực hạt nhân của họ. Sau thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015, các nguồn lực cứu trợ kinh tế được đổ nhiều hơn vào việc củng cố các công cụ này hơn là vào việc thu hẹp quy mô, cho thấy tác động hạn chế của các động lực kinh tế đối với các hệ tư tưởng chiến lược.

Câu 2: Thỏa thuận hạt nhân năm 2015 đã có những tác động thực tế nào?

A: Thỏa thuận này hạn chế chương trình hạt nhân của Iran và dỡ bỏ một số lệnh trừng phạt, nhưng Iran không giảm bớt sự can thiệp vào khu vực. Ảnh hưởng của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo ngày càng mở rộng, và các hoạt động ủy nhiệm vẫn tiếp diễn. Các điều khoản "hết hiệu lực" của thỏa thuận cũng làm dấy lên những lo ngại dài hạn; sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận vào năm 2018, Iran đã dần vượt quá các hạn chế. Thỏa thuận mới cố gắng rút kinh nghiệm từ những điều này, nhưng những rủi ro tương tự vẫn còn tồn tại.

Câu 3: Tình trạng giải phóng các tài sản bị đóng băng theo thỏa thuận hiện tại như thế nào?

A: Khung thỏa thuận mới nhất bao gồm việc giải phóng từng bước 12-25 tỷ đô la tài sản bị đóng băng, phải gắn liền với các cam kết hạt nhân và việc mở lại eo biển Hormuz. Mỹ nhấn mạnh "thanh toán dựa trên hiệu quả", nghĩa là Iran cần đạt được các mốc nhất định để nhận được tiền nhằm giảm bớt áp lực kinh tế, nhưng việc giải phóng thực tế vẫn phải tuân theo các điều kiện và sự giám sát chặt chẽ.

Câu 4: Tình trạng hiện tại của mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm của Iran như thế nào?

A: Các cuộc xung đột gần đây đã gây tổn hại đến các mạng lưới, chẳng hạn như làm suy yếu khả năng của Hezbollah và Houthi, nhưng cấu trúc cốt lõi vẫn còn nguyên vẹn. Iran duy trì ảnh hưởng của mình thông qua các phương tiện bất đối xứng, và thỏa thuận này, nếu cung cấp nguồn lực, có thể giúp nước này tái thiết. Việc cắt đứt hoàn toàn sẽ đòi hỏi các biện pháp trừng phạt có mục tiêu và sự hợp tác khu vực.

Câu 5: Thỏa thuận này sẽ tác động như thế nào đến thị trường tài chính toàn cầu?

A: Việc thực hiện thành công có thể ổn định vận chuyển dầu qua eo biển Hormuz (chiếm khoảng 20% lượng vận chuyển toàn cầu), giảm bớt sự biến động giá dầu và áp lực lạm phát; thất bại có thể làm bùng phát lại xung đột, đẩy giá năng lượng lên cao và gia tăng sự bất ổn trong đầu tư. Các nhà đầu tư nên theo dõi sát sao tiến trình đàm phán 60 ngày và diễn biến các lệnh trừng phạt, đồng thời thận trọng trong việc phân bổ tài sản liên quan đến Trung Đông.